Khi blockchain gặp thực tế chuỗi cung ứng
Khoảng năm 2019, tôi được mời tới một nhà máy thực phẩm ở phía Nam để tham gia một buổi thuyết trình về blockchain. Nhà đầu tư nước ngoài vừa rót vốn vào một dự án blockchain cho truy xuất nguồn gốc sản phẩm, và họ rất hào hứng. Ngoài màn hình lớn là những slide đầy mã QR, các khối dữ liệu xếp chồng lên nhau, những lời hứa hẹn về độ an toàn "bất biến" và sự đáng tin cậy tuyệt đối.
Không có gì để chê cả. Vấn đề là — khi tôi đi vào nhà máy, người quản lý dây chuyền sản xuất lôi ra một cuốn sổ tay cũ kỹ ghi tay ngày tháng, tên người công nhân, lô nguyên liệu. Và tôi hỏi: "Anh sẽ đưa dữ liệu này vào blockchain như thế nào?" Anh ta trông khá bối rối.
Đó là lúc tôi nhận ra một điều: blockchain không giải quyết được vấn đề cơ bản nhất của chuỗi cung ứng — đó là dữ liệu phải được ghi lại chính xác từ đầu, từ những người làm công việc ngày ngày. Không có dữ liệu đầu vào, blockchain chỉ là một bảo tàng của những sai lầm.
Blockchain là gì, thực sự?
Trước khi nói về những hạn chế, hãy tôn trọng những gì blockchain làm tốt. Blockchain là một sổ cái phân tán, mỗi bản ghi được mã hóa và liên kết với bản ghi trước đó. Một khi dữ liệu được thêm vào, nó rất khó thay đổi mà không bị phát hiện. Điều này rất hữu ích nếu bạn lo ngại dữ liệu bị xóa hay chỉnh sửa sau khi được ghi lại.
Nhưng — và đây là một "nhưng" rất lớn — blockchain không tự động làm cho dữ liệu trở nên chính xác. Nó chỉ làm cho dữ liệu sai lầm trở nên khó thay đổi hơn. Tưởng tượng bạn ghi lại ngày hôm nay là ngày 20 khi thực tế là ngày 21. Blockchain sẽ bảo vệ lỗi đó mãi mãi.
Tôi đã nói chuyện với một công ty logistics ở Hà Nội. Họ dùng blockchain để ghi lại các bước chuyển hàng: nhà kho A, xe tải, nhà kho B, cửa hàng. Mọi thứ trông rất trong suốt. Nhưng rồi hóa ra tài xế thường ghi "xe rời khỏi nhà kho A" vào 8 sáng nhưng thực tế là 9:30. Không ai kiểm tra vì mọi người tin tưởng blockchain — nhưng blockchain chỉ là một máy chép, nó không biết thời gian thực là gì.
Vấn đề thứ nhất: Dữ liệu đầu vào
Đây là bức tường cơ bản mà blockchain không thể vượt qua. Gọi bất cứ ai làm công tác quản lý trong sản xuất, họ sẽ nói cho bạn: dữ liệu sạch và chính xác rất khó. Trên thế giới, họ gọi đây là vấn đề "garbage in, garbage out".
Hãy lấy ví dụ một trang trại nuôi tôm ở Cần Thơ. Để có truy xuất nguồn gốc đúng chuẩn GS1 EPCIS, trang trại cần ghi lại:
- Ngày thả giống, loại giống, số lượng
- Thức ăn được dùng: loại, lô, ngày thêm vào từng ao
- Các biến số như pH, muối, oxy, nhiệt độ
- Khi bán, cân nặng chính xác, lô đích, thời gian
Bây giờ, lô tôm thứ nhất được chuyển sang 5 nhà phân phối khác nhau. Nếu mỗi nơi ghi lại dữ liệu khác nhau (1 nơi ghi theo kg, 1 nơi ghi theo cái, 1 nơi quên không ghi), blockchain sẽ lưu giữ cả 5 phiên bản sai khác nhau và không thể biết cái nào đúng. Khi đó, "tính bất biến" của blockchain trở thành một cái bẫy.
Tôi thấy rất nhiều doanh nghiệp nhỏ tưởng rằng blockchain sẽ tự động làm sạch dữ liệu của họ. Thực tế, họ cần phải có quy trình, đào tạo, kiểm tra chéo, và sự cam kết từ từng người tham gia chuỗi. Blockchain chỉ là công cụ ghi âm, không phải lõi của vấn đề.
Vấn đề thứ hai: Chi phí và độ phức tạp
Blockchain đắt. Không phải tất cả các blockchain đều đắt, nhưng những cái được dùng trong chuỗi cung ứng thì có. Mỗi ghi dữ liệu vào blockchain công khai (như Ethereum hoặc Hyperledger Fabric) đều tốn phí. Mỗi ghi, mỗi truy vấn, mỗi xác thực. Khi bạn có hàng triệu ghi dữ liệu mỗi ngày (3 triệu hộp sữa được đóng gói, mỗi hộp có 1-2 bản ghi), chi phí sẽ tích lũy nhanh chóng.
Tôi biết một công ty dùng blockchain để theo dõi các lô hàng café từ Đắk Lắk. Họ muốn ghi lại từng bao café, từng lần chuyển kho. Nếu mỗi ghi tốn 0,1 đô (giá rẻ cho blockchain), và họ xử lý 100 tấn café mỗi tháng với 100 bao/tấn, đó là 10.000 bao × 0,1 đô = 1.000 đô mỗi tháng chỉ cho chi phí ghi blockchain. Nhân với 12 tháng, đó là 12.000 đô mỗi năm. Không nhiều nếu bạn là một công ty xuất khẩu lớn. Nhưng nếu bạn là một hợp tác xã nhỏ có doanh số năm 50 tỷ VND, khoản tiền này là đáng kể.
Hơn nữa, blockchain yêu cầu hạ tầng. Bạn cần server, kết nối internet ổn định, người quản lý hệ thống, cập nhật bảo mật thường xuyên. Những trang trại, những xưởng sản xuất nhỏ ở vùng nông thôn thường không có sẵn những điều kiện này. Tôi đã thấy các dự án blockchain được triển khai rồi bỏ ngỏ vì các nhà cung cấp nhỏ không thể duy trì được.
Vấn đề thứ ba: Mục đích có thực sự cần blockchain không?
Có một câu hỏi đơn giản mà rất ít người đặt ra: bạn có thực sự cần blockchain không?
Giả sử bạn là một nhà sản xuất pia ở Đà Nẵng. Bạn muốn đảm bảo rằng mỗi chai pia từ nhà máy bạn đều có sự truy xuất đầy đủ. Bạn cần biết:
- Khi nào nó được sản xuất
- Kho nào lưu giữ
- Shipper nào vận chuyển
- Cửa hàng nào bán
Bây giờ hỏi: có ai trong chuỗi này muốn xóa hay chỉnh sửa lịch sử? Không. Vì sao? Vì nếu xảy ra sự cố, tất cả các bên đều muốn biết được sự thật để xử lý nhanh. Tất cả các bên đều có lợi ích trong việc giữ dữ liệu chính xác.
Trong trường hợp này, bạn thậm chí không cần blockchain công khai và phân tán. Một cơ sở dữ liệu truyền thống, được quản lý tốt, với các quyền hạn truy cập rõ ràng, sẽ hoạt động hoàn hảo và rẻ hơn gấp 10 lần.
Blockchain trở nên cần thiết khi — khi — bạn có nhiều bên không tin tưởng nhau. Ví dụ, một sàn giao dịch nông sản nơi mua bán giữa rất nhiều nông dân, nhà thu mua, nhà xuất khẩu, và không ai có thầm quyền quản lý dữ liệu tập trung. Đó là lúc blockchain có ý nghĩa.
Nhưng cho phần lớn các chuỗi cung ứng ở Việt Nam hiện nay? Bạn có một công ty chính (nhà máy hoặc nhà xuất khẩu), những nhà cung cấp nguyên liệu, những nhà phân phối. Mọi người đều có lợi ích chung là dữ liệu chính xác. Một hệ thống quản lý chuỗi cung ứng đơn giản hơn, chi phí thấp hơn, sẽ hoạt động tốt hơn.
Vấn đề thứ tư: Khoa học xã hội của chuỗi cung ứng
Đây là phần mà không có công nghệ nào có thể giải quyết. Chuỗi cung ứng không chỉ là vấn đề kỹ thuật. Nó là vấn đề con người.
Hãy tưởng tượng bạn có một hệ thống truy xuất nguồn gốc hoàn hảo, blockchain hay không blockchain. Nhưng:
- Người công nhân ở nhà máy không biết tại sao họ phải ghi dữ liệu này
- Nhà cung cấp nguyên liệu không có thời gian để cập nhật hệ thống
- Nhân viên kho không được đào tạo để sử dụng phần mềm
- Quản lý không kiểm tra dữ liệu, vì vậy sai sót không bao giờ bị phát hiện
Tôi đã thấy một nhà máy xây dựng giành giải thưởng cho "truy xuất tốt nhất" nhưng sau khi kiểm chứng kỹ, 30% dữ liệu là sai. Tại sao? Vì chỉ 1 người phụ trách cập nhật hệ thống, anh ta không hiểu dữ liệu một cách sâu sắc, và không ai kiểm soát chất lượng.
Blockchain không thể thay thế sự đào tạo, quy trình, và văn hóa. Tôi nghe nhiều lần từ các nhà lãnh đạo: "Chúng tôi sẽ triển khai blockchain, nó sẽ tự động xử lý mọi thứ." Không bao giờ như vậy. Blockchain chỉ là một công cụ. Công cụ không thay thế quy trình.
Nếu không phải blockchain, thì sao?
Nhưng tôi không phải ở đây để nói rằng blockchain là vô dụng. Tôi muốn nói rằng nó không phải là ưu tiên hàng đầu. Dưới đây là những gì bạn nên làm trước khi bạn thậm chí suy nghĩ về blockchain.
Đầu tiên, chuẩn hóa dữ liệu. Bạn cần một định dạng dữ liệu chung cho toàn bộ chuỗi. GS1 EPCIS là một tiêu chuẩn quốc tế, nhưng thực tế, bạn chỉ cần một định dạng mà tất cả mọi người đều hiểu. Ngày được ghi như thế nào? Lô được ghi như thế nào? Cân nặng? Vị trí? Một lần bạn có quy chuẩn, mọi thứ trở nên dễ dàng hơn.
Thứ hai, đầu tư vào con người. Đào tạo mọi người tham gia chuỗi về tại sao truy xuất quan trọng. Đảm bảo rằng họ biết làm thế nào để sử dụng hệ thống. Tạo các incentive để ghi dữ liệu đúng.
Thứ ba, kiểm soát chất lượng. Thường xuyên kiểm tra dữ liệu. Tìm các sai sót. Phát hiện các khoảng trống. Sửa chúng. Quay lại đào tạo nếu cần. Đây là một vòng lặp liên tục.
Thứ tư, cơ sở hạ tầng số. Bạn cần một nơi lưu trữ dữ liệu, có thể được truy cập từ các kho, nhà máy, trang trại. Nó không cần phải là blockchain. Một ứng dụng web đơn giản hoặc API có thể hoạt động tốt.
Thứ năm, QR Code. QR Code có thể gắn trên sản phẩm, cho phép khách hàng quét và xem lịch sử. Nó là công cụ kết nối giữa sản phẩm vật lý và dữ liệu kỹ thuật số. QR Code không yêu cầu blockchain, nhưng nó hoạt động tốt với bất kỳ hệ thống nào.
Blockchain có vai trò nào trong tương lai?
Tôi không muốn kết luận rằng blockchain vô dụng. Nó có vai trò. Nhưng vai trò đó là hẹp hơn nhiều so với những gì người ta thường nghe.
Blockchain có ý nghĩa trong những trường hợp:
- Bạn có một chuỗi dài với nhiều bên không tin tưởng lẫn nhau
- Bạn muốn chứng minh rằng dữ liệu không bao giờ bị sửa đổi (ví dụ, để tuân thủ quy định)
- Bạn muốn cho phép các bên độc lập xác minh dữ liệu mà không cần một bên trung tâm
Nhưng những trường hợp này không phổ biến. Hầu hết các chuỗi cung ứng thực tế không cần blockchain.
Bài học thực tế
Tôi đã làm việc với hàng chục công ty trong 5 năm qua. Các công ty thành công nhất không phải là những công ty sử dụng công nghệ tuyệt nhất. Họ là những công ty có:
- Quy trình rõ ràng mà mọi người đều hiểu
- Dữ liệu được ghi lại một cách có kỷ luật
- Hệ thống kiểm soát chất lượng
- Một sứ mệnh kỳ lạ để minh bạch
Đôi khi công nghệ của họ rất đơn giản. Một công ty xây dựng bảng tính Google Sheets được chia sẻ với tất cả các nhà cung cấp. Một công ty khác sử dụng một ứng dụng di động đơn giản để ghi lại dữ liệu trong kho. Không ai dùng blockchain. Nhưng cả hai công ty đều đạt được truy xuất nguồn gốc tốt.
Blockchain là một công cụ. Nó rất mạnh mẽ khi bạn cần nó. Nhưng hầu hết các doanh nghiệp sản xuất, các trang trại, các nhà phân phối ở Việt Nam không cần nó ngay bây giờ. Họ cần con người có tay nghề, quy trình tốt, và hệ thống quản lý dữ liệu cơ bản.
Nếu bạn đang cân nhắc blockchain cho chuỗi cung ứng của mình, hãy tự hỏi: thực sự, tôi có cần blockchain không? Hay tôi chỉ cần dữ liệu sạch, quy trình tốt, và sự minh bạch? Nếu là câu trả lời thứ hai, hãy bỏ qua blockchain và bắt đầu từ những điều cơ bản. Đôi khi, giải pháp đơn giản nhất là giải pháp tốt nhất.
Và nếu bạn đang bắt đầu hành trình truy xuất nguồn gốc của mình, tôi khuyên bạn: không bao giờ để công nghệ dẫn dắt. Hãy để mục tiêu — hiểu rõ sản phẩm của bạn, bảo vệ khách hàng, giảm sai sót — dẫn dắt. Công nghệ là người bạn đi theo, không phải là người lãnh đạo.
