Khi ASEAN bắt tay nhau, Việt Nam là người chơi chiến lược
Nhừng năm gần đây, tôi nhận thấy một sự thay đổi đáng kể trong các cuộc hội thảo quốc tế về chuỗi cung ứng: không còn ai nói chuyện riêng lẻ nữa. Các quốc gia ASEAN đang tập hợp lại, từ Thái Lan, Việt Nam, Indonesia, đến Philippines, Malaysia, và Singapore, để xây dựng một liên minh truy xuất nguồn gốc khu vực. Điều này không phải là tình cờ. Đó là lệnh thị trường.
Hơn một thập kỷ trước, khi truy xuất nguồn gốc chủ yếu là công cụ của các tập đoàn lớn ở phía Tây, tôi từng tự hỏi liệu khu vực Đông Nam Á có thể cạnh tranh được không. Nhưng giờ đây, khi EU tăng cường kiểm soát nhập khẩu thực phẩm qua các quy định như Deforestation Regulation, khi Mỹ yêu cầu truy xuất nhập khẩu từ một năm trước khi sản phẩm tới cửa hàng, và khi các hãng bán lẻ lớn như Walmart, Carrefour, Metro đều bắt buộc nhà cung cấp phải cung cấp dữ liệu, ASEAN không còn có lựa chọn khác. Hoặc là chúng ta bước vào, hoặc chúng ta bị bỏ lại.
Tại sao Việt Nam là tâm điểm của liên minh này
Việt Nam không phải là quốc gia giàu có nhất ở ASEAN, cũng không phải lãnh lực công nghệ hàng đầu, nhưng chúng ta sở hữu ba thứ vô giá: sản phẩm mà thế giới muốn, sẵn sàng áp dụng công nghệ, và một tham vọng rõ ràng.
Xét về số liệu: Việt Nam xuất khẩu thực phẩm, nông sản, dệt may, và các mặt hàng tiêu dùng với tổng giá trị khoảng 200 tỷ USD hàng năm. Cà phê, gạo, tôm, cacao, nước mắm, và nhiều sản phẩm khác của Việt Nam đều là hàng đầu toàn cầu. Nhưng điều mà nhiều doanh nghiệp Việt chưa nhận ra đầy đủ là: hầu hết các nhà nhập khẩu lớn nhất của chúng ta — từ EU, Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc — giờ đây đều yêu cầu truy xuất. Không phải là "hợp lý" hay "tốt", mà là bắt buộc.
Và đó chính là vị thế mà Việt Nam khai thác. Chúng ta không chỉ là người cung cấp sản phẩm, mà trở thành điểm nút trung tâm để chuẩn hóa, xác thực, và chia sẻ dữ liệu truy xuất trên toàn khu vực. Liên minh ASEAN cần một "trung tâm quy chuẩn", cần một nền tảng kỹ thuật, cần những người dẫn đầu trong triển khai. Và Việt Nam, qua các sáng kiến của Bộ Công Thương, các hệ thống quản lý như VNPost, và những startup như VNCX, đã bắt đầu đóng vai trò đó.
Thách thức thực tế: Khuôn chuẩn khác nhau là nỗi đau đầu
Nhưng thừa nhận rằng, việc hợp tác giữa các quốc gia ASEAN không phải là bơi ngược dòng. Mỗi nước lại có hệ thống riêng. Thái Lan dùng GS1 Thailand, Indonesia có sàn thương mại riêng, Philippines lại chưa có một tiêu chuẩn quốc gia rõ ràng. Khi các doanh nghiệp muốn xuất khẩu từ Việt Nam tới Thái Lan, họ phải ghi nhận dữ liệu theo tiêu chuẩn GS1 và EPCIS. Nhưng khi hàng đến Malaysia, có thể yêu cầu lại khác. Đây là bài toán mà liên minh đang cố gắng giải quyết.
Tôi từng trao đổi với một nhà sản xuất cà phê ở Đắk Lắk, công ty này cung cấp cho cả Thái Lan, Indonesia, và Nhật Bản. Họ phải duy trì ba bộ dữ liệu truy xuất khác nhau, ba quy trình ghi nhận khác nhau. "Nó tốn tiền, tốn thời gian, và cố gắng", ông chủ nói. Nhưng ông cũng nói rõ: "Nếu không làm, tôi không bán được hàng." Đây chính là vấn đề mà liên minh cần tháo gỡ — tạo ra một bộ tiêu chuẩn duy nhất mà tất cả quốc gia ASEAN cùng tuân thủ, nhưng vẫn linh hoạt với quy định của từng nước. Và vai trò của Việt Nam là người trung gian, người biên dịch giữa các khuôn chuẩn đó.
Blockchain, QR Code, và công nghệ là con đường, không phải điểm đích
Nhiều doanh nghiệp vẫn cho rằng blockchain là giải pháp "ma thuật" cho truy xuất. Tôi đã nghe câu này từ những giám đốc tài chính: "Dùng blockchain là xong". Nhưng sau khi tôi giải thích rằng blockchain chỉ là bộ phận lưu trữ dữ liệu, còn phần khó nhất là: ai ghi dữ liệu, dữ liệu ghi cái gì, chuẩn hóa nó ra sao, họ mới im lặng.
Việc là vậy: trong liên minh ASEAN, việc sử dụng blockchain, QR Code, hay EPCIS đều quan trọng, nhưng chúng chỉ là những công cụ. Cốt lõi là phải có một quy trình chung, một cách ghi nhận dữ liệu mà ai cũng hiểu, từ một nông dân Việt Nam tới một lãnh đạo chuỗi cung ứng tại Singapore hay Thái Lan. Và đây là nơi mà những hệ thống như GS1 Electronic Product Code Information Service (EPCIS) trở nên quan trọng — nó là ngôn ngữ chung mà tất cả các quốc gia có thể nói.
Việt Nam đã bắt đầu thúc đẩy việc áp dụng EPCIS và GS1 qua những doanh nghiệp hàng đầu. Từ nhà máy tôm tại Cần Thơ đến các nhà máy xử lý cà phê ở Đắk Lắk, họ đang dần triển khai những hệ thống này. QR Code không còn là những mã lạc lối, mà là những cửa cổng thông tin được chuẩn hóa mà bất kỳ ai, ở bất kỳ đâu, đều có thể quét và hiểu.
Cơ hội lớn lao cho doanh nghiệp Việt Nam
Nếu bạn là một chủ doanh nghiệp sản xuất ở Việt Nam, bạn cần hiểu rõ: liên minh truy xuất ASEAN không phải là một cuộc họp xa xỉ hay một dự án công cộng mơ hồ. Đó là một lực đẩy kinh tế thực thụ. Khi toàn bộ khu vực tập hợp lại, các doanh nghiệp không nằm trong cuộc sẽ bị loại ra.
Tôi thấy ba cơ hội lớn: Thứ nhất, doanh nghiệp Việt Nam có thể trở thành "bộ phận chuyển giao" thông tin cho toàn ASEAN. Nếu bạn triển khai hệ thống truy xuất chuẩn, bạn không chỉ bán sản phẩm, mà bán cả dữ liệu, dữ liệu này có giá trị với các nhà nhập khẩu. Thứ hai, xuất khẩu sẽ trở nên dễ dàng hơn. Thay vì phải giải thích với từng đối tác tại Thái Lan, Indonesia, hay Philippines, bạn chỉ cần theo một tiêu chuẩn duy nhất. Thứ ba, và có lẽ là quan trọng nhất, bạn có thể tăng giá bán. Các nhà nhập khẩu ở những thị trường phát triển sẽ sẵn sàng trả thêm tiền cho sản phẩm có truy xuất đầy đủ, vì nó giảm rủi ro cho họ.
Nhưng để nắm lấy những cơ hội này, doanh nghiệp cần hành động ngay. Đừng chờ quy định bắt buộc. Hãy bắt đầu ghi nhận dữ liệu từ bây giờ, hãy đầu tư vào cơ sở hạ tầng, hãy đào tạo nhân viên. Các công ty mà tôi biết đã sớm triển khai truy xuất giờ đây đang có cạnh tranh lợi thế rõ rệt.
Hành động tiếp theo: Đừng chờ
Liên minh truy xuất ASEAN không phải là một ý tưởng tương lai. Nó đang được xây dựng, từng ngày một. Và Việt Nam, với tài nguyên sản phẩm, nhân lực, và ý chí chính trị, có thứ để trở thành trung tâm của nó. Những doanh nghiệp Việt Nam thích ứng sớm sẽ là những kẻ chiến thắng trong ba năm tới.
Nếu bạn vẫn còn thắc mắc về cách bắt đầu, hay bạn đang cân nhắc liệu truy xuất nguồn gốc có đáng đầu tư không, thì câu trả lời rõ ràng: có. Không phải vì nó là "tốt", mà vì nó là bắt buộc. Và nước cờ tốt nhất là sớm hành động. Có những nền tảng, như VNCX, đang hỗ trợ các doanh nghiệp triển khai từng bước, từ việc chuẩn hóa dữ liệu tới việc quản lý chuỗi cung ứng phức tạp. Hãy tìm hiểu, hãy bắt đầu, hãy đón đầu.
Vương miệng của ngành sản xuất Việt Nam đang được nắn nót bởi những yêu cầu toàn cầu. Liên minh ASEAN là cơ hội để chúng ta không chỉ thích ứng, mà dẫn dắt.
