Mức xử phạt hành chính khi sản xuất, buôn bán hàng giả theo Nghị định 98/2020: Doanh nghiệp cần biết gì để tránh rủi ro

Theo Nghị định 98/2020/NĐ-CP (sửa đổi bởi Nghị định 17/2022/NĐ-CP và 24/2025/NĐ-CP), buôn bán hàng giả về công dụng bị phạt từ 1-3 triệu đến 50-70 triệu đồng, sản xuất từ 5-10 triệu đến 70-100 triệu đồng tùy giá trị hàng; mức này là của cá nhân, tổ chức chịu gấp đôi. Trần phạt lĩnh vực hàng giả là 200 triệu (cá nhân) và 400 triệu (tổ chức).

Hàng giả không chỉ là chuyện cố ý lừa đảo

Nhiều doanh nghiệp sản xuất nghĩ rằng chỉ những ai cố tình làm nhái thương hiệu mới dính tới quy định về hàng giả. Thực tế, một cơ sở không hề có ý đồ gian dối vẫn có thể vi phạm: chỉ cần một chỉ tiêu chất lượng chính của sản phẩm — ví dụ hàm lượng hoạt chất — đo thực tế chỉ đạt từ 70% trở xuống so với mức đã công bố, sản phẩm đã rơi vào định nghĩa "hàng giả" theo Nghị định 98/2020/NĐ-CP.

Phần lớn nội dung trên mạng về Nghị định 98/2020 chỉ chép lại nguyên văn điều luật — đúng nhưng khô khan, và bỏ sót những thứ khiến doanh nghiệp mất tiền oan: ranh giới mơ hồ giữa "không cố ý" và "vi phạm", các lần sửa đổi gần đây, và quan trọng nhất — phải làm gì để không rơi vào tình huống đó.

"Hàng giả" theo luật không phải lúc nào cũng là hàng nhái logo

Khoản 7 Điều 3 Nghị định 98/2020 định nghĩa hàng giả rộng hơn nhiều so với cách hiểu thông thường, gồm:

• Hàng hóa có giá trị sử dụng, công dụng không đúng với nguồn gốc bản chất tự nhiên, tên gọi; không có giá trị sử dụng, công dụng, hoặc có công dụng không đúng so với công bố, đăng ký.
• Hàng hóa có ít nhất một chỉ tiêu chất lượng, đặc tính kỹ thuật cơ bản hoặc định lượng chất chính tạo nên giá trị sử dụng chỉ đạt từ 70% trở xuống so với mức tối thiểu quy định tại quy chuẩn kỹ thuật, tiêu chuẩn đã đăng ký, công bố áp dụng hoặc ghi trên nhãn, bao bì.
• Thuốc giả, dược liệu giả theo Luật Dược; thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật không có hoặc thiếu hoạt chất đã đăng ký.
• Hàng hóa có nhãn, bao bì ghi chỉ dẫn giả mạo tên, địa chỉ tổ chức sản xuất, nhập khẩu, phân phối; giả mạo mã số đăng ký lưu hành, mã số công bố, mã số mã vạch; giả mạo bao bì của tổ chức khác; giả mạo nguồn gốc, xuất xứ.
• Tem, nhãn, bao bì hàng hóa giả — khoản 8 cùng điều nêu rõ bao gồm cả tem chất lượng, tem truy xuất nguồn gốc, phiếu bảo hành có chỉ dẫn giả mạo.

Riêng hàng hóa giả mạo nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý — tức hàng nhái thương hiệu đã được bảo hộ — được xử phạt theo quy định về sở hữu công nghiệp (Nghị định 99/2013/NĐ-CP và các lần sửa đổi), không thuộc phạm vi Nghị định 98/2020.

Điểm mấu chốt nằm ở nhóm thứ hai — "chỉ đạt từ 70% trở xuống". Đây là nhóm doanh nghiệp sản xuất trong nước dễ dính nhất, thường không vì gian dối mà vì kiểm soát chất lượng đầu vào lỏng lẻo, đặc biệt khi thay đổi nhà cung cấp nguyên liệu mà không kiểm nghiệm lại sản phẩm đầu ra.

Đọc đúng khung phạt tiền — đừng chỉ nhớ con số 200 triệu

Theo khoản 4 Điều 4 Nghị định 98/2020 (đã sửa đổi), mức phạt tiền tối đa trong lĩnh vực sản xuất, buôn bán hàng giả, hàng cấm và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng là 200 triệu đồng với cá nhân và 400 triệu đồng với tổ chức; riêng lĩnh vực thương mại là 100 triệu và 200 triệu đồng. Nhưng đó chỉ là trần — mức phạt thực tế được tính theo giá trị hàng giả tương đương hàng thật hoặc số lợi bất hợp pháp thu được, chia thành nhiều bậc tăng dần.

Với hành vi buôn bán hàng giả về giá trị sử dụng, công dụng (Điều 9), khung phạt bắt đầu từ 1-3 triệu đồng khi hàng giả tương đương hàng thật trị giá dưới 3 triệu đồng (hoặc thu lợi dưới 5 triệu đồng), tăng dần theo từng bậc, lên tới 50-70 triệu đồng khi trị giá từ 30 triệu đồng trở lên mà chưa bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Với hành vi sản xuất hàng giả về giá trị sử dụng, công dụng (Điều 10), khung phạt luôn cao hơn buôn bán ở cùng mức giá trị: từ 5-10 triệu đồng ở bậc thấp nhất đến 70-100 triệu đồng ở bậc cao nhất. Lưu ý khoản 1 Điều 3 của nghị định định nghĩa "sản xuất" bao gồm cả gia công và đặt hàng — nhiều xưởng gia công theo đơn (OEM) nghĩ mình "chỉ làm theo yêu cầu khách", nhưng trước pháp luật họ vẫn là chủ thể sản xuất, và bên đặt hàng cũng vậy.

Với hàng giả là thực phẩm, phụ gia thực phẩm, thuốc, nguyên liệu làm thuốc, thức ăn chăn nuôi, phân bón, thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật, mỹ phẩm, thiết bị y tế và một số nhóm khác, cũng như hành vi nhập khẩu hàng giả, nghị định áp mức phạt gấp hai lần mức tương ứng.

Tổ chức luôn bị phạt gấp đôi cá nhân — điều nhiều chủ doanh nghiệp quên

Các khung phạt tại Chương II Nghị định 98/2020 được xây dựng theo mức phạt cá nhân; nếu vi phạm do tổ chức — công ty, doanh nghiệp — thực hiện thì mức phạt tiền gấp hai lần (điểm b khoản 4 Điều 4). Một hộ kinh doanh cá thể và một công ty TNHH cùng bán một lô hàng giả giá trị tương đương, công ty sẽ phải trả gấp đôi.

Nhiều chủ doanh nghiệp khi thành lập công ty để "chuyên nghiệp hóa" mô hình kinh doanh không nhận ra họ đồng thời tự đặt mình vào khung phạt cao hơn nếu chẳng may vướng vi phạm về hàng giả.

Đau hơn cả tiền phạt: tịch thu, tước giấy phép, đình chỉ hoạt động

Số tiền phạt trên biên bản chỉ là phần nổi. Đi kèm các hành vi vi phạm về hàng giả là hình thức xử phạt bổ sung và biện pháp khắc phục hậu quả:

• Tịch thu tang vật; với hành vi sản xuất hàng giả, tịch thu cả công cụ, máy móc dùng để sản xuất.
• Tước quyền sử dụng giấy phép, chứng chỉ hành nghề: với buôn bán hàng giả về công dụng ở bậc cao nhất là 3-6 tháng; với sản xuất ở bậc cao nhất là 12-24 tháng hoặc đình chỉ hoạt động sản xuất vi phạm trong cùng thời hạn. Với ngành thực phẩm, dược, mỹ phẩm, đây gần như là dừng kinh doanh trong thời gian bị tước.
• Buộc tiêu hủy tang vật; buộc đưa ra khỏi lãnh thổ hoặc tái xuất hàng giả nhập khẩu.
• Buộc nộp lại số lợi bất hợp pháp. Với hàng giả đã tiêu thụ, số lợi bất hợp pháp được tính là toàn bộ số tiền thu được, không trừ chi phí.

Cộng dồn lại, một vụ việc hàng giả với doanh nghiệp vừa và nhỏ có thể thiệt hại gấp nhiều lần con số ghi trên quyết định xử phạt, vì mất cả lô hàng, máy móc và thời gian kinh doanh.

Nghị định 24/2025 — những điểm mới về giao dịch trên không gian mạng

Nghị định 24/2025/NĐ-CP, ban hành và có hiệu lực ngày 21/02/2025, sửa đổi, bổ sung Nghị định 98/2020 (bản đã sửa đổi bởi Nghị định 17/2022/NĐ-CP ngày 31/01/2022). Các điểm đáng chú ý với doanh nghiệp bán hàng trực tuyến:

• Bổ sung Điều 53a về hành vi vi phạm trong giao dịch trên không gian mạng, trong đó chủ thể vận hành, cung cấp dịch vụ nền tảng số có thể bị phạt 50-70 triệu đồng với các hành vi như ép người tiêu dùng dùng nền tảng trung gian khác, sắp xếp ưu tiên sản phẩm mà không công khai tiêu chí, ẩn hoặc hiển thị không trung thực đánh giá của người tiêu dùng.
• Một số hành vi vi phạm quyền lợi người tiêu dùng bị phạt gấp hai lần khi thực hiện trong giao dịch trên không gian mạng.
• Với vi phạm về bảo vệ thông tin của người tiêu dùng, mức phạt gấp hai lần nếu liên quan dữ liệu cá nhân nhạy cảm và gấp bốn lần nếu do tổ chức thiết lập, vận hành nền tảng số lớn thực hiện.

Nói cách khác, các điểm mới của Nghị định 24/2025 chủ yếu nằm ở mảng bảo vệ người tiêu dùng trên môi trường số. Với doanh nghiệp bán qua Shopee, TikTok Shop, Lazada, trách nhiệm về hàng hóa vẫn thuộc về người bán, và các khung phạt hàng giả ở Điều 9-12 áp dụng như với bán hàng truyền thống.

Ranh giới sinh tử: khi nào chuyển từ phạt hành chính sang truy cứu hình sự

Câu hỏi nhiều chủ doanh nghiệp đặt ra nhất sau khi nhận biên bản vi phạm lần đầu: "Vậy có bị truy cứu hình sự không?"

Ranh giới nằm ở Bộ luật Hình sự 2015, mà các Điều 192-195 đã được sửa đổi bởi Luật số 86/2025/QH15 (hiệu lực từ 01/7/2025). Theo khoản 1 Điều 192 hiện hành, hành vi sản xuất, buôn bán hàng giả (không thuộc các Điều 193-195) bị truy cứu hình sự khi hàng giả tương đương hàng thật trị giá từ 30 triệu đồng trở lên, hoặc dưới 30 triệu đồng nhưng người vi phạm đã từng bị xử phạt hành chính về hành vi tương tự hoặc đã bị kết án mà chưa được xóa án tích; ngoài ra còn các trường hợp gây thương tích, thu lợi bất chính hoặc gây thiệt hại tài sản từ ngưỡng luật định. Hình phạt ở khung cơ bản là phạt tiền từ 200 triệu đến 2 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 1 đến 5 năm; khung cao nhất của Điều 192 là 7-15 năm tù. Pháp nhân thương mại có thể bị phạt tiền từ 2 tỷ đồng, cao nhất tới 18 tỷ đồng hoặc bị đình chỉ hoạt động.

Với hàng giả là lương thực, thực phẩm, phụ gia thực phẩm, tội danh được tách riêng tại Điều 193 và không đặt ngưỡng giá trị tối thiểu cho khung cơ bản: người sản xuất, buôn bán bị phạt tù từ 2 đến 5 năm, khung cao nhất tới tù chung thân. Hàng giả là thuốc chữa bệnh, thuốc phòng bệnh thuộc Điều 194; thức ăn chăn nuôi, phân bón, thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật, giống cây trồng, vật nuôi thuộc Điều 195.

Điều này có nghĩa: một doanh nghiệp thực phẩm nhỏ bị phát hiện lần đầu với giá trị hàng thấp vẫn có thể đối diện truy cứu hình sự, chứ không chỉ dừng ở phạt hành chính — khác với suy nghĩ phổ biến rằng "hàng giá trị nhỏ thì chỉ phạt hành chính".

Ai sẽ là người gõ cửa doanh nghiệp bạn

Thẩm quyền xử phạt vi phạm về hàng giả không nằm ở một cơ quan duy nhất. Thường gặp nhất là lực lượng Quản lý thị trường — ở địa phương nay là Chi cục Quản lý thị trường thuộc Sở Công Thương — kiểm tra tại cơ sở sản xuất, kho hàng, cửa hàng; cơ quan Hải quan khi hàng giả liên quan xuất nhập khẩu; và cơ quan Công an khi vụ việc có dấu hiệu hình sự hoặc quy mô lớn, có tổ chức. Chủ tịch UBND các cấp cũng có thẩm quyền xử phạt.

Khi đoàn kiểm tra tới, họ có quyền lập biên bản, tạm giữ tang vật, phương tiện, yêu cầu doanh nghiệp xuất trình hóa đơn, chứng từ nguồn gốc hàng hóa, kết quả kiểm nghiệm, hồ sơ công bố sản phẩm. Doanh nghiệp không chứng minh được nguồn gốc, không có hồ sơ chất lượng đầy đủ — dù hàng hóa thực tế không giả — vẫn dễ bị kéo dài thời gian tạm giữ, ảnh hưởng dòng tiền và uy tín.

Ba tình huống doanh nghiệp thường không lường trước

Rủi ro hàng giả với doanh nghiệp sản xuất trong nước thường không đến từ ý đồ gian dối, mà từ ba lỗ hổng quản trị phổ biến.

Thứ nhất, gia công theo đơn đặt hàng của bên thứ ba mà không kiểm soát công thức, bao bì cuối cùng. Xưởng nhận sản xuất theo yêu cầu khách, nhưng khách tự ý ghi công dụng vượt xa thực tế trên bao bì — trước pháp luật, cả bên gia công lẫn bên đặt hàng đều có thể bị xác định là chủ thể sản xuất hàng giả.

Thứ hai, thay nhà cung cấp nguyên liệu mà không tái kiểm nghiệm sản phẩm đầu ra. Đổi nhà cung cấp hoạt chất để giảm giá thành, nhưng không kiểm tra lại hàm lượng thực tế sau khi đổi, là con đường ngắn nhất dẫn tới ngưỡng "từ 70% trở xuống".

Thứ ba, để đại lý, nhà phân phối tự ý trộn hàng không rõ nguồn gốc vào lô hàng chính hãng. Doanh nghiệp sản xuất hoàn toàn hợp pháp, nhưng khi cơ quan chức năng phát hiện hàng giả mang thương hiệu của chính mình bị trộn lẫn tại điểm bán, việc chứng minh "đó không phải hàng của tôi" tốn rất nhiều thời gian nếu không có công cụ để đối chiếu.

Doanh nghiệp cần làm gì để không rơi vào những tình huống trên

Ký hợp đồng rõ trách nhiệm với nhà cung cấp nguyên liệu và bên gia công, quy định cụ thể ai chịu trách nhiệm về chất lượng, công dụng công bố trên bao bì cuối cùng. Đừng để hợp đồng chỉ nói về giá và thời gian giao hàng.

Lưu trữ đầy đủ hồ sơ chứng minh nguồn gốc: hóa đơn nguyên liệu, phiếu kiểm nghiệm định kỳ, hồ sơ công bố sản phẩm, kết quả tự kiểm tra chất lượng theo từng lô. Khi đoàn kiểm tra tới, hồ sơ này quyết định vụ việc kết thúc trong một buổi làm việc hay kéo dài thành tạm giữ nhiều tuần.

Gắn mã truy xuất nguồn gốc, ví dụ QR code theo chuẩn GS1, cho từng lô sản phẩm, liên kết với dữ liệu nguyên liệu đầu vào, ngày sản xuất, kết quả kiểm nghiệm. Đây không chỉ là công cụ "quét mã xem nguồn gốc" cho người tiêu dùng, mà còn là bằng chứng để doanh nghiệp tự bảo vệ khi bị nghi ngờ — chứng minh lô hàng bị phát hiện có đúng do mình sản xuất, đúng công thức, đúng thời điểm hay không, tách bạch với hàng giả bị trà trộn.

Kiểm soát kênh phân phối bằng cách yêu cầu đại lý, nhà phân phối cam kết bằng văn bản không trộn hàng ngoài luồng, và định kỳ đối chiếu số lượng xuất kho với số lượng bán ra thông qua chính hệ thống mã truy xuất.

Khi phát hiện hàng giả mạo thương hiệu mình trên thị trường, chủ động gửi văn bản tới cơ quan Quản lý thị trường địa phương và lưu lại toàn bộ bằng chứng trước khi vụ việc lan rộng.

Khi đoàn kiểm tra đã có mặt tại xưởng

Điều quan trọng nhất là hợp tác cung cấp đầy đủ hồ sơ, không né tránh, không cản trở việc lập biên bản — né tránh chỉ khiến vụ việc bất lợi hơn. Đồng thời, yêu cầu ghi rõ trong biên bản mọi ý kiến giải trình của mình, đặc biệt về nguồn gốc nguyên liệu và hợp đồng gia công nếu có bên thứ ba liên quan. Nên có người phụ trách pháp chế hoặc luật sư tham gia ngay từ buổi làm việc đầu tiên, thay vì đợi đến khi nhận quyết định xử phạt mới tìm cách khiếu nại.

Kết

Nghị định 98/2020 và các lần sửa đổi (17/2022, 24/2025) không chỉ nhắm vào những kẻ cố tình làm giả để trục lợi. Phần lớn doanh nghiệp sản xuất, phân phối gặp rắc rối vì lỗ hổng quản trị chuỗi cung ứng — không kiểm soát nguyên liệu đầu vào, không lưu hồ sơ, không tách bạch được hàng chính hãng với hàng bị trà trộn. Với loại rủi ro này, công cụ quan trọng nhất không phải là thuộc lòng từng điều khoản, mà là một hệ thống hồ sơ và truy xuất nguồn gốc đủ minh bạch để tự chứng minh mình đúng, ngay cả trước khi cơ quan chức năng đặt câu hỏi.

Câu hỏi thường gặp

Mức phạt tối đa khi sản xuất, buôn bán hàng giả theo Nghị định 98/2020 là bao nhiêu?

Trần phạt trong lĩnh vực sản xuất, buôn bán hàng giả, hàng cấm và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng là 200 triệu đồng với cá nhân và 400 triệu đồng với tổ chức. Mức cụ thể tính theo giá trị hàng giả hoặc số lợi bất hợp pháp, và gấp đôi với một số nhóm hàng như thực phẩm, thuốc, mỹ phẩm.

Sản phẩm đạt bao nhiêu phần trăm chất lượng công bố thì bị coi là hàng giả?

Theo điểm b khoản 7 Điều 3 Nghị định 98/2020, hàng hóa có ít nhất một chỉ tiêu chất lượng, đặc tính kỹ thuật cơ bản hoặc định lượng chất chính chỉ đạt từ 70% trở xuống so với mức tối thiểu đã đăng ký, công bố hoặc ghi trên nhãn là hàng giả.

Khi nào sản xuất, buôn bán hàng giả bị truy cứu hình sự?

Theo Điều 192 Bộ luật Hình sự (sửa đổi bởi Luật 86/2025/QH15), khi hàng giả tương đương hàng thật trị giá từ 30 triệu đồng trở lên, hoặc thấp hơn nhưng đã từng bị xử phạt hành chính hoặc kết án về hành vi tương tự, cùng một số trường hợp gây hậu quả khác. Với hàng giả là thực phẩm (Điều 193) không có ngưỡng giá trị tối thiểu.

Nghị định 24/2025/NĐ-CP thay đổi gì so với Nghị định 98/2020?

Nghị định 24/2025/NĐ-CP, có hiệu lực từ 21/02/2025, chủ yếu bổ sung xử phạt trong lĩnh vực bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, như hành vi vi phạm trong giao dịch trên không gian mạng (Điều 53a) và mức phạt gấp bốn lần với vi phạm bảo vệ thông tin người tiêu dùng của nền tảng số lớn.

Nguồn tham khảo

• Văn bản hợp nhất 03/VBHN-BCT năm 2025 — Nghị định 98/2020/NĐ-CP đã sửa đổi bởi Nghị định 17/2022 và 24/2025
• Nghị định 24/2025/NĐ-CP — Cơ sở dữ liệu văn bản Chính phủ
• Luật số 86/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự — Cơ sở dữ liệu văn bản Chính phủ
• Luật sửa đổi Bộ luật Hình sự 2025 (toàn văn)
• Bộ luật Hình sự 2015, Điều 193: tội sản xuất, buôn bán hàng giả là lương thực, thực phẩm, phụ gia thực phẩm
• Văn bản hợp nhất 01/VBHN-BKHCN năm 2024 — Nghị định 99/2013/NĐ-CP về xử phạt trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp