Blockchain là giải pháp cho mọi vấn đề?
Tôi vẫn nhớ lần đầu tiên một giám đốc kỹ thuật của một công ty thực phẩm xuất khẩu nói với tôi: "Chúng tôi muốn áp dụng blockchain để mọi người không thể giả mạo sản phẩm." Lúc ấy, tôi biết ngay rằng doanh nghiệp này sẽ gặp rất nhiều vấn đề với dự án.
Blockchain được quảng cáo như một lá chuỡi ma thuật cho truy xuất nguồn gốc. Mỗi lần có một vụ bê bối thực phẩm, các công ty công nghệ lại hối thúc các nhà sản xuất rằng "blockchain sẽ giải quyết vấn đề này trong vòng 24 giờ." Nhưng thực tế lại khác hẳn.
Sau gần một thập kỷ làm việc trong lĩnh vực truy xuất chuỗi cung ứng, tôi thấy một mô hình lặp lại: doanh nghiệp bị lôi kéo vào công nghệ blockchain, tốn tiền, rồi nhận ra rằng vấn đề thực sự của họ không phải là công nghệ, mà là dữ liệu và quy trình. Trong bài viết này, tôi muốn chia sẻ năm hiểu lầm phổ biến nhất mà tôi gặp phải, cùng với những gì các doanh nghiệp thực sự cần để xây dựng một hệ thống truy xuất nguồn gốc hiệu quả.
Hiểu lầm thứ nhất: Blockchain = Dữ liệu không thể giả mạo
Đây là hiểu lầm nguy hiểm nhất. Blockchain có khả năng "bất biến" — khi dữ liệu được ghi vào blockchain, nó không thể bị thay đổi mà không để lại dấu tích. Nhưng đó chỉ là một nửa câu chuyện.
Câu hỏi thực sự là: dữ liệu đầu vào đó từ đâu? Nếu một công nhân nhà máy ghi sai dữ liệu lô sản xuất (ví dụ, ghi ngày sản xuất là ngày 10 thay vì ngày 15), blockchain sẽ lưu "ngày 10" mãi mãi. Blockchain không biết rằng dữ liệu đó sai. Nó chỉ biết rằng dữ liệu không thể bị thay đổi sau khi ghi vào.
Tôi từng làm việc với một công ty chế biến thực phẩm ở Mekong. Họ triển khai một hệ thống blockchain để ghi nhận ngày thu hoạch của lúa. Nhưng hóa ra, những người nông dân không biết cách sử dụng hệ thống, nên họ ghi ngày là ngày bán hàng cho nhà máy, không phải ngày thu hoạch thực tế. Blockchain lưu trữ những con số sai đó hoàn hảo. Doanh nghiệp phải tốn thêm tiền để xây dựng một quy trình kiểm tra dữ liệu bổ sung — điều mà blockchain không bao giờ giải quyết.
Có một thuật ngữ trong ngành gọi là "garbage in, garbage out." Nếu bạn ghi dữ liệu sai vào blockchain, bạn sẽ có dữ liệu sai mãi mãi, và sẽ rất khó sửa chữa.
Hiểu lầm thứ hai: Blockchain là cần thiết cho mọi chuỗi cung ứng
Nhiều công ty công nghệ sẽ nói rằng blockchain là bước tiếp theo tự nhiên cho truy xuất nguồn gốc. Nhưng nếu bạn là một doanh nghiệp vừa và nhỏ, hoặc thậm chí là một công ty lớn nhưng quy trình của bạn còn rất thủ công, blockchain có thể là một bước quá lớn.
Thử tưởng tượng bạn là một xưởng mật ong ở Tây Nguyên. Hiện tại, bạn ghi nhận dữ liệu về lô hàng bằng sổ tay. Khách hàng của bạn (những công ty xuất khẩu lớn) yêu cầu bạn cung cấp thông tin truy xuất. Giải pháp đơn giản nhất không phải là xây dựng một hệ thống blockchain phức tạp — nó là xây dựng một cơ sở dữ liệu đơn giản, có thể truy cập qua một ứng dụng web hoặc thậm chí là một file Excel được quản lý tốt. Blockchain thêm một lớp phức tạp mà bạn không cần.
Hơn nữa, blockchain có chi phí. Nếu bạn muốn sử dụng một mạng blockchain công khai như Ethereum, bạn sẽ phải trả phí giao dịch (gas fees) cho mỗi lần ghi dữ liệu. Đối với một xưởng mật ong sản xuất 50 tấn/năm, chi phí này có thể nhanh chóng trở nên quá cao so với giá trị mà nó mang lại.
Tôi đã tư vấn cho một công ty bao bì xuất khẩu về việc triển khai blockchain. Sau khi tính toán chi phí, chúng tôi nhận ra rằng một hệ thống cơ sở dữ liệu truyền thống sẽ giúp họ tiết kiệm 70% chi phí trong 3 năm đầu, đồng thời cung cấp 95% chức năng mà blockchain mang lại.
Hiểu lầm thứ ba: Blockchain sẽ tự động giải quyết vấn đề về hàng giả
Vấn đề hàng giả không phải là một vấn đề công nghệ — nó là một vấn đề hành vi và thực thi.
Khi bạn có một QR Code trên sản phẩm (blockchain hay không blockchain), một người không trung thực vẫn có thể:
- In lại QR Code thực của bạn trên sản phẩm giả
- Tạo ra một mã QR giả trỏ đến một trang web giả mạo màn hình hiển thị dữ liệu truy xuất
- Thay thế sản phẩm thực bằng sản phẩm giả nhưng giữ nguyên bao bì
Blockchain không giải quyết được bất kỳ vấn đề nào trong ba trường hợp trên. Công nghệ chống giả thực sự — như mực in ẩn, tem hologram, hoặc QR Code động kết hợp với bao bì đặc biệt — mới là những gì giúp bạn chống được những người "sáng tạo."
Tôi khá buồn cười khi nhìn thấy các quảng cáo nói rằng "blockchain chứng thực sản phẩm." Blockchain không chứng thực bất cứ điều gì. Nó chỉ ghi lại những gì bạn cho nó. Nếu bạn ghi "Sản phẩm A là thật" vào blockchain dựa trên dữ liệu từ một kho hàng không đáng tin cậy, blockchain sẽ giữ nguyên thông tin đó mãi mãi.
Hiểu lầm thứ tư: Blockchain là "thực tế" cho việc chia sẻ dữ liệu với đối tác
Một công ty sản xuất nước sốt muốn chia sẻ dữ liệu nguồn gốc ớt với các đối tác xuất khẩu, nhưng không muốn để lộ chi phí sản xuất hoặc nhà cung cấp của mình. Một chuyên gia blockchain tư vấn rằng: "Hãy sử dụng blockchain công khai — tất cả sẽ minh bạch và đáng tin cậy!"
Nhưng điều này là điều tối kỵ của doanh nghiệp này. Blockchain công khai có nghĩa là tất cả dữ liệu — bao gồm cả chi phí và nhà cung cấp — sẽ hiển thị cho mọi người.
Giải pháp thực sự là một hệ thống truy xuất riêng tư hoặc được phép, nơi bạn kiểm soát ai có thể truy cập thông tin gì. Và trong trường hợp này, blockchain thậm chí không phải là công nghệ tốt nhất — một cơ sở dữ liệu được mã hóa tốt sẽ đơn giản hơn, nhanh hơn, và rẻ hơn.
Nhà sản xuất QR Code của chúng tôi đã gặp những khách hàng muốn chia sẻ dữ liệu theo các "mức độ" khác nhau: khách hàng có thể nhìn thấy nơi sản phẩm được sản xuất, nhưng nhà cạnh tranh thì không. Blockchain không thể làm điều này một cách hiệu quả.
Hiểu lầm thứ năm: Blockchain sẽ giải quyết vấn đề chuỗi cung ứng quốc tế
Tưởng tượng bạn là một nhà sản xuất cà phê ở Đắk Lắk, và bạn muốn bán cà phê của mình trực tiếp đến những quán cà phê ở Hàn Quốc. Một công ty công nghệ nói rằng nếu bạn sử dụng blockchain, Hàn Quốc sẽ có thể xác minh rằng cà phê của bạn là thật.
Nhưng vấn đề thực sự không phải là blockchain. Vấn đề là:
- Hàn Quốc cần chứng chỉ phản xạ từ các cơ quan chính phủ Việt Nam (Bộ Nông nghiệp)
- Nước đó cần test độc tố của sản phẩm
- Nhập khẩu cần phù hợp với quy định về vệ sinh, chứng chỉ nguồn gốc GS1, v.v.
Blockchain không giải quyết được bất kỳ vấn đề quy định nào của Hàn Quốc. Giấy tờ, chứng chỉ, và sự chứng thực từ cơ quan hữu quan mới là điều họ cần.
Tôi đã thấy một công ty hàng hóa Việt Nam tốn hàng tỷ đồng xây dựng một "hệ thống blockchain toàn cầu" chỉ để nhập khẩu hàng vào thị trường EU. Cuối cùng, điều duy nhất mà EU quan tâm là một chứng chỉ giấy từ Việt Nam, một bản kiểm tra chất lượng độc lập, và một báo cáo theo tiêu chuẩn GS1. Blockchain không liên quan gì đến vấn đề này.
Vậy thì chúng ta cần tập trung vào điều gì?
Nếu blockchain không phải là giải pháp, thì doanh nghiệp nên tập trung vào điều gì?
Thứ nhất, hãy bắt đầu với quy trình dữ liệu. Bạn có cách nào để ghi nhận dữ liệu một cách chính xác không? Bạn có quy tắc nào về khi nào dữ liệu phải được ghi, ai sẽ ghi, và nó được kiểm tra bởi ai không? Phần lớn doanh nghiệp bỏ qua bước này và nhảy thẳng đến công nghệ.
Thứ hai, hãy tập trung vào QR Code hoặc các phương pháp định danh. QR Code là một phương pháp đơn giản, chi phí thấp, và hiệu quả để liên kết sản phẩm vật lý với dữ liệu kỹ thuật số. Bạn có thể in QR Code trên bao bì của bạn, và khi khách hàng quét nó, họ sẽ thấy thông tin truy xuất. Đây là điều mà phần lớn doanh nghiệp thực sự cần — không phải blockchain.
Thứ ba, hãy đầu tư vào chuẩn hóa dữ liệu. Tìm hiểu về các tiêu chuẩn như GS1 và EPCIS. Những tiêu chuẩn này sẽ giúp bạn giao tiếp dữ liệu chuỗi cung ứng theo một cách mà các đối tác khác có thể hiểu. Nếu bạn sử dụng GS1, thì sau này, nếu bạn quyết định sử dụng blockchain, nó sẽ dễ dàng hơn rất nhiều.
Thứ tư, hãy xây dựng quy trình xác minh. Làm thế nào để bạn biết rằng thông tin bạn nhận được từ một nhà cung cấp hoặc một bên thứ ba là chính xác? Bạn có thể yêu cầu chứng chỉ từ các cơ quan độc lập, hoặc bạn có thể thực hiện kiểm tra ngẫu nhiên. Đây không phải là công nghệ — nó là quy trình kinh doanh.
Cuối cùng, nếu sau khi hoàn thành tất cả các bước trên, bạn vẫn cảm thấy cần một lớp "bất biến" để tăng thêm độ tin cậy cho các đối tác quốc tế, thì bạn có thể xem xét blockchain. Nhưng nó sẽ là một bước kỹ thuật cuối cùng, không phải bước đầu tiên.
Blockchain có giá trị không?
Nó là một câu hỏi công bằng. Câu trả lời là: có, nhưng chỉ trong những trường hợp cụ thể.
Blockchain có thể hữu ích khi:
- Bạn làm việc với nhiều đối tác không tin tưởng lẫn nhau, nhưng tất cả họ đều cần cùng một "nguồn sự thật"
- Bạn cần một hệ thống mà không ai có quyền "chỉnh sửa lại" lịch sử dữ liệu
- Bạn đang xây dựng một mạng lưới toàn cầu với hàng trăm đối tác, và bạn cần một cách để tất cả họ xác minh dữ liệu mà không cần tin tưởng một máy chủ trung tâm
Nhưng đối với hầu hết các doanh nghiệp sản xuất và xuất khẩu Việt Nam hiện nay, những trường hợp này hiếm khi xảy ra.
Tôi đã từng tư vấn cho một hợp tác xã nông sản, và họ hỏi: "Chúng tôi có nên sử dụng blockchain không?" Tôi hỏi lại: "Bạn có đối tác nước ngoài không?" Họ nói: "Có, một công ty ở Nhật Bản." Tôi hỏi tiếp: "Họ có tin tưởng bạn không?" Họ nói: "Có, nhưng họ muốn bằng chứng." Tôi đúc kết: "Vậy thì bạn không cần blockchain. Bạn cần QR Code và một cơ sở dữ liệu tốt để lưu trữ dữ liệu. Khi công ty Nhật Bản quét QR Code, họ sẽ thấy toàn bộ lịch sử lô hàng. Đó là bằng chứng họ cần."
Một năm sau, hợp tác xã đó bắt đầu xuất khẩu mật ong hữu cơ với giá cao hơn 50% vì họ có thể chứng minh nguồn gốc. Họ không sử dụng blockchain. Họ chỉ sử dụng QR Code và một hệ thống quản lý dữ liệu đơn giản.
Kết luận
Blockchain là một công nghệ tuyệt vời. Nhưng nó không phải là thuốc chữa bách bệnh cho truy xuất nguồn gốc. Trước khi bạn bị thuyết phục bởi một công ty công nghệ rằng bạn cần blockchain, hãy tự hỏi:
- Vấn đề thực sự của tôi là gì? (Dữ liệu sai lệch? Hàng giả? Khách hàng không tin tưởng?)
- Blockchain sẽ giải quyết vấn đề này không?
- Có cách đơn giản hơn không?
- Chi phí của blockchain có đáng giá không?
Nếu bạn trả lời "không" cho bất kỳ câu hỏi nào trong ba câu cuối cùng, thì bạn có thể không cần blockchain.
Hãy bắt đầu với những điều cơ bản: một quy trình dữ liệu tốt, QR Code, chuẩn hóa dữ liệu GS1/EPCIS, và quy trình xác minh. Sau đó, nếu bạn cần thêm, blockchain sẽ luôn ở đó. Nhưng tôi chắc rằng, giống như phần lớn doanh nghiệp, bạn sẽ nhận ra rằng bạn không cần nó.
Và nếu bạn cần một nơi để bắt đầu, có nhiều platform truy xuất nguồn gốc được thiết kế cho doanh nghiệp Việt Nam. Chúng cung cấp QR Code, quản lý dữ liệu, và tích hợp GS1 — tất cả những gì bạn cần mà không cần lo lắng về blockchain.
