Phát hiện hàng giả mang thương hiệu của mình: doanh nghiệp cần làm gì để xử lý đúng pháp luật

Khi phát hiện hàng giả mang thương hiệu của mình, doanh nghiệp nên giữ kín, mua mẫu qua giao dịch thật, lập chứng cứ (vi bằng, giám định), rồi chọn con đường phù hợp: xử lý hành chính qua Quản lý thị trường, tố giác hình sự, hoặc khởi kiện dân sự đòi bồi thường — song song với báo cáo vi phạm trên sàn thương mại điện tử.

Tình huống quen thuộc: biết chắc là hàng giả, nhưng không biết làm gì trước

Một người tiêu dùng nhắn cho thương hiệu: sản phẩm mua ở một shop trên mạng khác hẳn hàng chính hãng, tem cào ra không có mã như mọi khi. Chủ doanh nghiệp gần như chắc chắn đó là hàng giả, nhưng lúng túng: gọi công an, gọi quản lý thị trường, hay tự đi mua lại sản phẩm để "có bằng chứng"?

Tình huống này lặp lại ở rất nhiều doanh nghiệp sản xuất, từ thực phẩm, mỹ phẩm đến phụ tùng, đồ gia dụng. Vấn đề không phải là thiếu luật — quy định về hàng giả và xâm phạm nhãn hiệu ở Việt Nam khá đầy đủ. Vấn đề là giữa lúc phát hiện và lúc làm điều gì đó có tác dụng, nhiều chủ doanh nghiệp không có một trình tự rõ ràng. Bài viết này là trình tự đó.

Bước 1: Đừng làm gì trước khi có chứng cứ đúng cách

Phản xạ tự nhiên của nhiều người là gọi điện chất vấn người bán, đăng bài cảnh báo lên fanpage, hoặc cử nhân viên đến tận nơi "nói chuyện phải trái". Cả ba việc này đều có thể phá hỏng vụ việc trước khi nó kịp bắt đầu.

Lý do rất thực tế: khi cơ quan chức năng vào cuộc, thứ họ cần là chứng cứ có giá trị pháp lý, không phải cảm giác chắc chắn của bạn. Nếu bạn báo trước cho người bán bằng cách chất vấn hay dọa kiện, hàng hóa vi phạm — chứng cứ quan trọng nhất — có thể bị tẩu tán rất nhanh.

Chứng cứ nào thật sự có giá trị

Một bộ hồ sơ đủ mạnh để cơ quan chức năng thụ lý thường cần:

• Mẫu vật hàng nghi giả mua được qua giao dịch thật (có hóa đơn, biên lai chuyển khoản, tin nhắn xác nhận đơn hàng), kèm ảnh và video quá trình mua — càng thể hiện rõ thời gian, địa điểm, người bán càng tốt.
• Giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu hoặc văn bằng bảo hộ sở hữu trí tuệ của chính doanh nghiệp — đây là căn cứ để chứng minh quyền của bạn; không có văn bằng, việc yêu cầu xử lý xâm phạm nhãn hiệu gần như không có cơ sở.
• Bản so sánh trực quan giữa sản phẩm thật và sản phẩm nghi giả, chỉ rõ các điểm khác biệt.

Việc mua hàng làm chứng cứ nên do một bên trung lập thực hiện — nhân viên không lộ liên hệ với công ty, hoặc dịch vụ điều tra thị trường — và toàn bộ quá trình nên được ghi lại có xác nhận thời gian. Một số doanh nghiệp mời văn phòng thừa phát lại lập vi bằng ngay tại thời điểm mua hàng; vi bằng là nguồn chứng cứ có giá trị khi làm việc với cơ quan chức năng hoặc ra tòa.

Vai trò của giám định sở hữu trí tuệ — bước hay bị bỏ qua

Trước khi nộp đơn yêu cầu xử lý, doanh nghiệp có thể gửi mẫu vật đến tổ chức giám định sở hữu công nghiệp, phổ biến nhất là Viện Khoa học sở hữu trí tuệ (VIPRI, thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ), để có kết luận giám định về việc sản phẩm có yếu tố xâm phạm quyền đối với nhãn hiệu hay không. Giám định không phải thủ tục bắt buộc và kết luận giám định không thay cho quyết định của cơ quan có thẩm quyền, nhưng đây là nguồn chứng cứ chuyên môn giúp cơ quan xử lý có thêm căn cứ, nhất là khi dấu hiệu xâm phạm không hiển nhiên.

Thời gian và chi phí giám định phụ thuộc số lượng mẫu và độ phức tạp của vụ việc, nên hỏi trực tiếp tổ chức giám định khi chuẩn bị. Với một thương hiệu đã có chỗ đứng trên thị trường, nên tìm hiểu quy trình gửi mẫu từ trước, thay vì đến lúc có vụ việc mới bắt đầu tìm hiểu.

Bước 2: Ba con đường xử lý — và cách chọn đúng con đường

Đây là phần doanh nghiệp hay nhầm nhất, vì luật cho phép đi song song nhiều con đường, nhưng mỗi con đường phù hợp với một mục tiêu khác nhau.

Xử lý hành chính qua quản lý thị trường

Đây là con đường nhanh và phổ biến với vụ việc quy mô vừa và nhỏ — một cửa hàng bán lẻ, một kho hàng địa phương. Doanh nghiệp nộp đơn yêu cầu xử lý xâm phạm kèm hồ sơ chứng cứ tới lực lượng Quản lý thị trường nơi phát hiện vi phạm — ở địa phương nay là Chi cục Quản lý thị trường thuộc Sở Công Thương — hoặc cơ quan có thẩm quyền khác như thanh tra chuyên ngành khoa học và công nghệ.

Hàng hóa giả mạo nhãn hiệu được xử phạt theo Nghị định 99/2013/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp (đã sửa đổi bởi các Nghị định 126/2021/NĐ-CP, 46/2024/NĐ-CP và 186/2026/NĐ-CP), không phải Nghị định 98/2020/NĐ-CP. Theo Điều 12 của nghị định này, hành vi sản xuất, buôn bán hàng hóa giả mạo nhãn hiệu bị phạt từ 4.000.000 đồng (giá trị hàng vi phạm đến 5 triệu đồng) tăng dần theo giá trị, tới 180-250 triệu đồng khi giá trị hàng trên 300 triệu đồng; đây là mức với cá nhân, tổ chức bị phạt gấp hai lần, tối đa 500 triệu đồng. Kèm theo là các biện pháp như tịch thu, buộc tiêu hủy tang vật, loại bỏ yếu tố vi phạm. Với hàng giả nói chung (giả về công dụng, chất lượng, giả mạo tên địa chỉ nhà sản xuất, mã số mã vạch…), khung phạt nằm ở Nghị định 98/2020/NĐ-CP.

Điểm mạnh của con đường này là nhanh, chi phí thấp, không cần tranh tụng. Điểm yếu là tiền phạt nộp vào ngân sách, không giúp doanh nghiệp đòi được bồi thường thiệt hại.

Tố giác hình sự qua công an

Khi vụ việc có quy mô lớn, có dấu hiệu tổ chức sản xuất bài bản, hoặc gây thiệt hại đáng kể, doanh nghiệp nên cân nhắc gửi đơn tố giác tội phạm tới cơ quan công an. Bộ luật Hình sự có hai nhóm tội liên quan: tội sản xuất, buôn bán hàng giả (Điều 192, khung cao nhất 7-15 năm tù; Điều 193-195 cho hàng giả là thực phẩm, thuốc, phân bón, thuốc thú y…) và tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý (Điều 226). Pháp nhân thương mại cũng có thể bị truy cứu, với mức phạt tiền lên tới hàng tỷ đồng hoặc bị đình chỉ hoạt động. Đây là con đường có sức răn đe mạnh nhất, đặc biệt khi muốn triệt phá tận gốc một cơ sở sản xuất chứ không chỉ một điểm bán lẻ.

Nhược điểm là thời gian giải quyết thường kéo dài, và vụ việc chỉ được xử lý hình sự khi đáp ứng các dấu hiệu, ngưỡng định lượng mà luật quy định — vụ việc nhỏ lẻ thường sẽ được xử lý theo hướng hành chính.

Khởi kiện dân sự đòi bồi thường

Con đường này ít doanh nghiệp Việt Nam sử dụng, nhưng là con đường giúp bạn yêu cầu bồi thường thiệt hại thực tế — lợi nhuận bị mất, chi phí xử lý vụ việc, thiệt hại uy tín. Bạn có thể khởi kiện song song hoặc sau khi đã có kết quả xử lý hành chính hay hình sự, vì các kết quả đó là chứng cứ quan trọng cho vụ kiện dân sự. Chi phí chính là án phí và phí luật sư; thời gian giải quyết thường dài hơn hai con đường kia.

Chiến lược thường hiệu quả là đi song song: dùng con đường hành chính để chặn ngay hành vi vi phạm và thu giữ hàng hóa, chuẩn bị hồ sơ hình sự nếu phát hiện quy mô lớn, và để dành quyền khởi kiện dân sự cho giai đoạn đã đủ chứng cứ.

Bước 3: Nếu hàng giả xuất hiện trên sàn thương mại điện tử

Nhiều vụ hàng giả hiện nay không còn ở chợ truyền thống mà nằm trên Shopee, Lazada, TikTok Shop hoặc các hội nhóm Facebook, Zalo.

Các sàn lớn tại Việt Nam đều có kênh báo cáo vi phạm sở hữu trí tuệ dành cho chủ thương hiệu — thường yêu cầu văn bằng bảo hộ, đường dẫn sản phẩm vi phạm và mô tả điểm khác biệt. Việc gỡ gian hàng qua kênh này thường nhanh hơn con đường hành chính truyền thống nếu hồ sơ rõ ràng. Tuy nhiên gỡ một gian hàng không giải quyết được gốc rễ — người bán có thể mở lại dưới tên khác. Vì vậy báo cáo trên sàn nên được xem là biện pháp ngăn chặn tức thời, song song với việc thu thập chứng cứ để xử lý nguồn hàng đứng sau các gian hàng đó.

Một lưu ý thực tế: trước khi báo cáo, hãy lưu lại toàn bộ đơn hàng, đánh giá của người mua khác và ảnh sản phẩm — vì sau khi gian hàng bị gỡ, dữ liệu này thường không còn truy cập được, trong khi đó lại là nguồn chứng cứ để mở rộng điều tra.

Bước 4: Dữ liệu truy xuất nguồn gốc — chứng cứ ít người biết cách dùng

Nếu doanh nghiệp đã áp dụng tem QR truy xuất nguồn gốc cho sản phẩm thật, dữ liệu quét tem là một nguồn thông tin mà ít doanh nghiệp khai thác đúng cách khi làm việc với cơ quan chức năng.

Khi một tem QR bị sao chép để dán lên hàng nhái, hệ thống truy xuất thường ghi nhận được dấu hiệu bất thường: cùng một mã bị quét nhiều lần từ các thiết bị và vị trí cách xa nhau trong thời gian ngắn — điều khó xảy ra với một tem chính hãng chỉ gắn trên một sản phẩm. Trên nền tảng như VNCX, dữ liệu này được ghi lại kèm khu vực và tần suất quét, nên doanh nghiệp có thể xuất báo cáo cho thấy vùng nào đang có dấu hiệu nghi vấn — hữu ích để khoanh vùng trước khi cử người đi xác minh trực tiếp.

Lưu ý: dữ liệu quét chỉ là tín hiệu cảnh báo sớm, không thay thế việc mua mẫu vật thật và giám định. Nhưng nó giúp doanh nghiệp phát hiện vấn đề sớm hơn so với chờ khách hàng phàn nàn.

Bước 5: Dựng quy trình phản ứng nội bộ trước khi cần đến nó

Một sai lầm phổ biến là doanh nghiệp chỉ nghĩ đến quy trình xử lý hàng giả sau khi sự việc xảy ra, dẫn đến lúng túng và mất thời gian ở những ngày đầu — giai đoạn quan trọng nhất để giữ chứng cứ.

Một quy trình nội bộ tối thiểu nên xác định rõ: ai tiếp nhận thông tin đầu tiên khi khách hàng hoặc đại lý báo nghi vấn, ai chịu trách nhiệm mua mẫu vật kín đáo, công ty luật hoặc bộ phận pháp chế nào được gọi vào ngay khi có chứng cứ ban đầu, và ngân sách dự phòng cho giám định, điều tra thị trường. Phản ứng càng nhanh, khả năng giữ được chứng cứ có giá trị càng cao.

Chi phí và thời gian cần dự trù

Để không bị động về ngân sách, doanh nghiệp nên dự trù các khoản: mua mẫu vật và lập vi bằng cho mỗi vụ, phí giám định sở hữu trí tuệ tùy số mẫu, phí luật sư tư vấn và soạn hồ sơ — dao động rất rộng tùy quy mô vụ việc. Về thời gian, xử lý hành chính thường nhanh nhất, tố giác hình sự có thể kéo dài nhiều tháng, còn khởi kiện dân sự thường lâu nhất. Hãy xin báo giá và ước lượng thời gian cụ thể từ luật sư, tổ chức giám định ngay khi bắt đầu.

Những sai lầm khiến vụ việc đi vào ngõ cụt

Các vụ thất bại thường lặp lại một vài nguyên nhân: đăng bài công khai tố cáo trước khi có kết luận chính thức, khiến bên bị tố có thể phản đòi vì bị xúc phạm uy tín; chỉ xử lý điểm bán lẻ mà không truy ngược lên nguồn cung, dẫn đến dẹp chỗ này lại mọc chỗ khác; và thiếu văn bằng bảo hộ nhãn hiệu ngay từ đầu, khiến hồ sơ yêu cầu xử lý xâm phạm thiếu căn cứ xác định quyền.

Nếu có một điều nên làm ngay hôm nay, dù chưa phát hiện vụ việc nào, đó là kiểm tra lại tình trạng đăng ký bảo hộ nhãn hiệu của chính doanh nghiệp mình. Đó là nền móng của mọi con đường xử lý phía sau.

Câu hỏi thường gặp

Hàng giả mạo nhãn hiệu bị xử phạt hành chính theo văn bản nào?

Theo Nghị định 99/2013/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp, đã được sửa đổi bởi các Nghị định 126/2021/NĐ-CP, 46/2024/NĐ-CP và 186/2026/NĐ-CP. Nghị định 98/2020/NĐ-CP điều chỉnh hàng giả nói chung, không phải vi phạm về sở hữu trí tuệ.

Mức phạt hành chính khi buôn bán hàng giả mạo nhãn hiệu là bao nhiêu?

Theo Điều 12 Nghị định 99/2013/NĐ-CP (đã sửa đổi), mức phạt với cá nhân từ 4 triệu đồng đến 250 triệu đồng tùy giá trị hàng vi phạm; tổ chức bị phạt gấp hai lần, tối đa 500 triệu đồng. Kèm theo có thể bị tịch thu, buộc tiêu hủy tang vật.

Có bắt buộc phải giám định sở hữu trí tuệ trước khi yêu cầu xử lý không?

Không bắt buộc. Tuy vậy, kết luận giám định của tổ chức như Viện Khoa học sở hữu trí tuệ là nguồn chứng cứ chuyên môn hữu ích, giúp cơ quan xử lý có thêm căn cứ, nhất là khi dấu hiệu xâm phạm không rõ ràng.

Không có văn bằng bảo hộ nhãn hiệu thì có xử lý được hàng nhái không?

Rất khó xử lý theo hướng xâm phạm quyền nhãn hiệu, vì văn bằng bảo hộ là căn cứ xác định quyền của bạn. Nếu chưa có, hãy nộp đơn đăng ký nhãn hiệu càng sớm càng tốt; một số hành vi khác như giả mạo tên, địa chỉ nhà sản xuất vẫn có thể bị xử lý theo quy định về hàng giả.

Nguồn tham khảo

• Văn bản hợp nhất 01/VBHN-BKHCN năm 2024 — Nghị định 99/2013/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp
• Nghị định 186/2026/NĐ-CP sửa đổi Nghị định 99/2013/NĐ-CP — Cơ sở dữ liệu văn bản Chính phủ
• Nghị định 186/2026/NĐ-CP (toàn văn)
• Văn bản hợp nhất 03/VBHN-BCT năm 2025 — Nghị định 98/2020/NĐ-CP về xử phạt hàng giả, hàng cấm
• Bộ luật Hình sự 2015, Điều 226: tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp
• Luật số 86/2025/QH15 sửa đổi Bộ luật Hình sự — Cơ sở dữ liệu văn bản Chính phủ