Khi startup bắt đầu nhìn vào vấn đề chuỗi cung ứng
Nhớ lại mười năm trước, khi ai đó nói "Việt Nam cần một startup về truy xuất nguồn gốc", nhiều người sẽ hỏi: "Truy xuất được cái gì?" Nhưng hôm nay, khi bạn đi vào bất kỳ xưởng sản xuất nào ở Bình Dương hay Hà Nội, khả năng cao là bạn sẽ thấy một chiếc máy quét QR Code nằm trên dây chuyền sản xuất. Đó là bằng chứng của một cuộc biến đổi im lặm nhưng sâu sắc — startup Việt Nam đang xây dựng công nghệ để theo dõi những gì mà các tập đoàn lớn thế giới đã chỉ bắt đầu hoàn thiện.
Câu chuyện này không bắt đầu từ một bài báo nào hay từ một quyết định chính phủ lớn. Nó bắt đầu từ một vấn đề rất đơn giản: một lô hàng bị thu hồi, một chuỗi cung ứng bị gián đoạn, hoặc một doanh nghiệp nhỏ không thể chứng minh được rằng sản phẩm của họ là thật hay giả. Những startup Việt đã nhìn vào những vấn đề này và tự hỏi: "Làm sao chúng ta có thể giải quyết nó với công nghệ?"
Thị trường nhận ra nhu cầu, startup vào cuộc
Có một điểm thú vị khi nhìn vào hành trình của các startup truy xuất nguồn gốc Việt Nam: chúng không bắt đầu từ một ý tưởng trên giấy mà từ những vấn đề thực sự của những người sản xuất thực sự. Tôi từng gặp một doanh nhân ở Thái Nguyên, một xưởng sản xuất trà, người này đã mất hàng chục nghìn đô la vì những sản phẩm giả của anh ta được bán trên thị trường quốc tế. Anh ta không chỉ tức giận — anh ta quyết định là anh sẽ không để điều này xảy ra lần nữa. Đó là khoảnh khắc mà một startup truy xuất được sinh ra.
Những startup này nhận ra rằng truy xuất nguồn gốc không chỉ là một công nghệ — nó là một câu chuyện. Mỗi sản phẩm có một hành trình: từ nơi nó được tạo ra, qua những bàn tay nào, với những điều kiện như thế nào. Người tiêu dùng ngày nay, nhất là những người trẻ tuổi, họ muốn biết câu chuyện đó. Họ sẵn sàng trả thêm tiền cho sản phẩm nếu biết rằng nó từ đâu, được làm như thế nào, và bằng ai.
Các startup Việt đã bắt đầu xây dựng các nền tảng để kể những câu chuyện đó. Thay vì chỉ là một mã vạch, giờ đây bạn có thể quét một QR Code và thấy toàn bộ lịch sử của sản phẩm — ngày sản xuất, địa điểm, những người liên quan, thậm chí là ảnh của nhà máy. Đó là sự khác biệt giữa việc bán một sản phẩm và bán một câu chuyện.
Blockchain, GS1, QR Code — startup Việt đang xây dựng gì?
Có một hiểu lầm rất phổ biến mà tôi muốn làm rõ: truy xuất nguồn gốc không bắt buộc phải dùng blockchain. Blockchain được nhắc đến rất nhiều, nhất là khi các startup trình bày sản phẩm của họ, nhưng nó chỉ là một công cụ trong hộp công cụ. Một số startup Việt sử dụng blockchain, đúng vậy, nhưng chúng tôi cũng nhìn thấy rất nhiều startup khác sử dụng cơ sở dữ liệu truyền thống và các giải pháp hybrid.
Diều quan trọng hơn là dữ liệu được chuẩn hóa thế nào. Đây là nơi GS1 xuất hiện — một tập hợp các tiêu chuẩn quốc tế cho việc xác định và ghi nhận các sản phẩm. Tuy đơn giản nhưng GS1 là một bộ khung công việc mà startup Việt cần hiểu và tuân thủ nếu họ muốn hàng hóa của họ được chấp nhận trên thị trường quốc tế. Các startup được thành lập để giúp các doanh nghiệp nhỏ hiểu được những tiêu chuẩn này mà không cần phải là một chuyên gia GS1.
QR Code — đây là công cụ mà startup Việt đang sử dụng rộng rãi nhất. Nó rẻ, dễ triển khai, và ai cũng có thể quét nó bằng điện thoại. Nhưng sự đơn giản này che giấu một lớp độ phức tạp khá lớn. Làm sao để đảm bảo rằng mỗi mã QR là duy nhất? Làm sao để ngăn chặn việc sao chép mã QR? Làm sao để kết nối dữ liệu phía sau mã QR với hệ thống quản lý chuỗi cung ứng? Những startup này đang giải quyết những vấn đề như vậy.
Cách startup Việt tiếp cận vấn đề khác với các công ty quốc tế
Có một điều mà tôi nhận thấy khi làm việc với các startup Việt: họ không bắt đầu từ việc xây dựng một hệ thống phức tạp cho toàn bộ hệ sinh thái. Thay vào đó, họ bắt đầu với một vấn đề cụ thể ở một lĩnh vực cụ thể. Một startup có thể bắt đầu bằng cách giải quyết vấn đề truy xuất cho cà phê, sau đó mở rộng sang các ngành khác. Một startup khác có thể bắt đầu với các nhà máy nhỏ, rồi mở rộng sang các công ty lớn hơn.
Cách tiếp cận này có một lợi thế: chúng rất thực tế. Một startup Việt sẽ gặp gỡ một người quản lý xưởng và hỏi trực tiếp: "Vấn đề của bạn là gì?" Họ không sẽ bắt đầu với một bộ tính năng mà họ nghĩ là bạn cần. Họ sẽ hỏi, lắng nghe, và sau đó xây dựng một giải pháp. Điều này khác rất nhiều so với cách một công ty quốc tế lớn tiếp cận vấn đề — họ thường xây dựng một sản phẩm to lớn và sau đó cố gắng thuyết phục thị trường rằng họ cần nó.
Nhưng cách tiếp cận này cũng có một nhược điểm: các startup Việt thường mở rộng chậm. Tôi nhìn thấy rất nhiều startup có một sản phẩm tốt nhưng không biết làm sao để mở rộng ra ngoài thị trường địa phương hoặc một vài lĩnh vực cụ thể. Họ gặp khó khăn trong việc xây dựng một đội ngũ bán hàng quốc tế, hoặc trong việc hiểu các yêu cầu pháp lý khác nhau ở các quốc gia khác nhau.
Thách thức thực sự mà startup Việt đang đối mặt
Không phải mọi người đều sẵn sàng để truy xuất nguồn gốc. Tôi đã gặp rất nhiều chủ doanh nghiệp nói: "Tại sao tôi cần phải làm điều này? Sản phẩm của tôi bán rất tốt mà không cần truy xuất."
Đó là một vấn đề lớn. Startup truy xuất nguồn gốc Việt Nam đang phải làm công việc giáo dục — không chỉ là bán sản phẩm mà còn phải giải thích tại sao lại cần sản phẩm đó. Điều này tốn thời gian và tiền bạc. Một số startup đã cố gắng giải quyết vấn đề này bằng cách bắt đầu với những doanh nghiệp đã sẵn sàng — những doanh nghiệp xuất khẩu, những doanh nghiệp muốn có chứng nhận quốc tế, hoặc những doanh nghiệp bị áp lực từ những siêu thị lớn. Nhưng thị trường này hạn chế.
Có một thách thức khác: tính liên kết. Nếu bạn có một chuỗi cung ứng dài với nhiều nhà cung cấp khác nhau, tất cả họ đều cần sử dụng cùng một hệ thống hoặc các hệ thống tương thích với nhau. Đây là một vấn đề "chicken and egg" kinh điển — không ai muốn đầu tư vào một hệ thống nếu những người khác không sử dụng nó.
Và sau đó là vấn đề chi phí. Một hệ thống truy xuất nguồn gốc toàn diện có thể khá đắt đỏ để triển khai. Một startup nhỏ có thể không có ngân sách để thực hiện điều này. Một số startup Việt đã bắt đầu cung cấp các giải pháp rẻ hơn hoặc linh hoạt hơn — cho phép các doanh nghiệp bắt đầu nhỏ và mở rộng theo thời gian. Nhưng vẫn còn rất nhiều doanh nghiệp không thể tiếp cận được.
Tại sao việc này lại quan trọng bây giờ?
Có một số yếu tố đã tạo ra áp lực để các doanh nghiệp Việt Nam bắt đầu xem xét truy xuất nguồn gốc. Đầu tiên, các thị trường quốc tế — đặc biệt là châu Âu — đang bắt đầu yêu cầu các nhà cung cấp cung cấp thông tin truy xuất về các sản phẩm của họ. Nếu bạn muốn bán sản phẩm của bạn ở Châu Âu, bạn sẽ cần phải có khả năng chứng minh rằng bạn biết từ đâu các thành phần của bạn đến.
Thứ hai, người tiêu dùng ngày nay — đặc biệt là những người trẻ — họ quan tâm. Họ muốn biết sản phẩm họ mua ở đâu, bằng ai, và bằng cách nào. Điều này tạo ra một sức mạnh mới cho các doanh nghiệp muốn phân biệt bản thân từ những người cạnh tranh. Nếu bạn có thể kể một câu chuyện tốt về sản phẩm của bạn, khách hàng sẽ sẵn sàng trả thêm tiền.
Thứ ba, các nỗ lực chống hàng giả. Hàng giả là một vấn đề lớn ở Việt Nam. Một sản phẩm bị giả không chỉ tác hại đến doanh thu của công ty — nó cũng tác hại đến danh tiếng của họ. Truy xuất nguồn gốc có thể giúp xác minh sản phẩm thật từ sản phẩm giả.
Như vậy, số phận của startup truy xuất nguồn gốc Việt Nam là gì?
Khi nhìn vào bức tranh toàn cảnh, tôi thấy một hỗn hợp. Có những startup thực sự thú vị đang giải quyết những vấn đề thực sự. Nhưng cũng có một cuộc sàng lọc đang diễn ra. Những startup không thể hiểu được nhu cầu của khách hàng, hoặc những startup không thể xây dựng một sản phẩm có thể mở rộng, sẽ không tồn tại lâu dài.
Tôi tin rằng việc này sẽ kết thúc bằng một vài "người chiến thắng" — những startup hoặc công ty có thể xây dựng một nền tảng thực sự toàn diện, có thể làm việc với các nhà cung cấp khác nhau, và có thể cung cấp giải pháp với giá hợp lý cho các doanh nghiệp ở tất cả các quy mô.
Nhưng cho đến lúc đó, chúng tôi sẽ thấy rất nhiều startup nhỏ, đặc biệ chuyên biệt cho một ngành cụ thể hoặc một vấn đề cụ thể. Và điều đó là tốt — vì nó có nghĩa là có rất nhiều cách khác nhau để giải quyết vấn đề này, và doanh nghiệp có nhiều lựa chọn hơn.
Khi bạn xem xét các giải pháp truy xuất nguồn gốc cho doanh nghiệp của mình, hãy chú ý không chỉ đến tên công ty hoặc kỹ thuật mà họ sử dụng. Thay vào đó, hãy hỏi: liệu họ có hiểu vấn đề của tôi không? Liệu giải pháp của họ có thực sự giải quyết được vấn đề đó không? Liệu tôi có thể bắt đầu nhỏ và mở rộng theo thời gian không?
Nếu bạn có thể trả lời "có" cho những câu hỏi đó, thì bạn đang nhìn vào một startup hoặc công ty có khả năng thực sự giúp bạn. Và nó có thể là một startup Việt Nam — họ đang ở đó, thường là ẩn danh, xây dựng giải pháp cho những vấn đề mà bạn không biết bạn có cho đến khi cần một giải pháp.
