Theo pháp luật Việt Nam, "hàng giả" là khái niệm được định nghĩa cụ thể và chịu chế tài nặng nhất. "Hàng nhái" không phải thuật ngữ pháp lý độc lập, thường được hiểu là hàng xâm phạm nhãn hiệu hoặc kiểu dáng. "Hàng kém chất lượng" là cách gọi thông dụng cho hàng không đạt chuẩn công bố. Mức độ vi phạm quyết định doanh nghiệp bị xử lý hành chính hay hình sự.
Hàng giả, hàng nhái, hàng kém chất lượng khác nhau thế nào?
Trong đời sống, ba cụm từ này hay bị dùng lẫn. Trong pháp luật, chúng nằm ở ba tầng khác nhau, và mỗi tầng kéo theo một nhóm văn bản, một cơ quan xử lý và một mức chế tài riêng.
| Cách gọi | Có định nghĩa pháp lý riêng? | Bản chất vi phạm | Văn bản chính |
|---|---|---|---|
| Hàng giả | Có | Giá trị sử dụng hoặc chất lượng không đúng bản chất, hoặc giả mạo nhãn, bao bì, thông tin nhận diện | Nghị định 98/2020/NĐ-CP, Điều 3; Bộ luật Hình sự, Điều 192 và 193 |
| Hàng giả mạo về sở hữu trí tuệ (thường gọi là hàng nhái) | "Hàng nhái" không phải thuật ngữ pháp lý; luật dùng "hàng hóa giả mạo" | Dấu hiệu trùng hoặc gần như không phân biệt được với nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý đang được bảo hộ | Luật Sở hữu trí tuệ, Điều 213; Bộ luật Hình sự, Điều 226 |
| Hàng kém chất lượng | Không có một định nghĩa độc lập trong Nghị định 98 | Chất lượng thấp hơn tiêu chuẩn, quy chuẩn đã công bố | Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa và văn bản hướng dẫn |
Ba nhóm này có thể chồng lên nhau. Một lô hàng gắn nhãn hiệu của người khác và còn kém chất lượng có thể vi phạm cả ba. Vì vậy chủ doanh nghiệp cần biết mình đang đứng ở đâu trên thang vi phạm, không chỉ biết tên gọi.
Hàng giả theo Nghị định 98/2020/NĐ-CP gồm những trường hợp nào?
Hàng giả được định nghĩa tại khoản 7 Điều 3 Nghị định 98/2020/NĐ-CP (nhiều tài liệu vẫn trích nhầm sang khoản 6). Định nghĩa này không chỉ có một dạng, mà gồm nhiều nhóm.
Nhóm thứ nhất là hàng có giá trị sử dụng, công dụng không đúng với nguồn gốc bản chất tự nhiên hoặc tên gọi của hàng hóa. Nhóm thứ hai là hàng có ít nhất một chỉ tiêu chất lượng hoặc đặc tính kỹ thuật cơ bản chỉ đạt từ 70% trở xuống so với mức tối thiểu quy định trong quy chuẩn kỹ thuật hoặc tiêu chuẩn đã đăng ký, công bố áp dụng. Nhóm thứ ba là thuốc giả, dược liệu giả theo Luật Dược 2016, cùng thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật thiếu hoặc sai hoạt chất, hoặc hàm lượng ở mức 70% trở xuống so với mức tối thiểu.
Nhóm cuối cùng thường bị doanh nghiệp xem nhẹ: hàng có nhãn, bao bì giả mạo tên, địa chỉ của tổ chức, cá nhân sản xuất, nhập khẩu hoặc phân phối, giả mạo mã số đăng ký, mã vạch hay nguồn gốc xuất xứ. Nói cách khác, một sản phẩm chất lượng hoàn toàn tốt vẫn bị coi là hàng giả nếu nhãn của nó nói dối về người làm ra hoặc nơi sản xuất.
Khoản 8 cùng Điều 3 còn định nghĩa riêng "tem, nhãn, bao bì hàng hóa giả", gồm đề can, nhãn, bao bì, tem chất lượng, dấu chất lượng, tem truy xuất nguồn gốc, phiếu bảo hành và vật phẩm tương tự có chỉ dẫn giả mạo tên, địa chỉ, mã số hoặc tên thương mại của tổ chức, cá nhân khác. Với doanh nghiệp, điều này có nghĩa là tem truy xuất nguồn gốc cũng nằm trong tầm điều chỉnh: làm giả tem, hoặc để tem của mình bị làm giả mà không phát hiện được, đều là rủi ro.
Hàng nhái có được pháp luật gọi tên không?
Trong các văn bản tôi đã đối chiếu, "hàng nhái" không xuất hiện như một thuật ngữ được định nghĩa. Pháp luật nói đến "hàng hóa giả mạo về sở hữu trí tuệ", quy định tại Điều 213 Luật Sở hữu trí tuệ, gồm hàng giả mạo nhãn hiệu, hàng giả mạo chỉ dẫn địa lý và hàng sao chép lậu. Cách gọi "hàng nhái" thường dùng cho sản phẩm bắt chước hình dáng, tên gọi, bao bì của hàng chính hãng, và mức độ bắt chước quyết định hậu quả pháp lý.
Theo cách phân tích được đăng trên Tạp chí Toà án nhân dân, để coi là giả mạo nhãn hiệu thì phải đồng thời thoả mãn bốn yếu tố: dấu hiệu bị nghi ngờ được dùng cho hàng hóa; dấu hiệu trùng hoặc tương tự đến mức khó phân biệt với nhãn hiệu hoặc chỉ dẫn địa lý; nhãn hiệu hay chỉ dẫn địa lý đó đang được bảo hộ; và nó được dùng gắn với đúng loại hàng hóa bị giả mạo. Thiếu một yếu tố thì chưa đủ dấu hiệu hình sự. Xâm phạm đơn thuần, tức bắt chước ở mức tương tự gây nhầm lẫn nhưng không đến mức giả mạo, chủ yếu đi theo đường dân sự hoặc hành chính.
Điều này dẫn đến một hệ quả thực tế: bảo hộ nhãn hiệu là điều kiện để chủ sở hữu có căn cứ hành động. Nhãn hiệu chưa đăng ký bảo hộ thì việc xử lý người nhái gần như không có điểm tựa.
Hàng kém chất lượng bị coi là hàng giả khi nào?
Đây là ranh giới khó nhất. Nghị định 98/2020 không có định nghĩa riêng cho "hàng kém chất lượng". Nội dung gần nhất nằm ở tiêu chí chất lượng của hàng giả: chỉ tiêu cơ bản chỉ đạt từ 70% trở xuống so với mức tối thiểu của quy chuẩn hoặc tiêu chuẩn đã đăng ký, công bố.
Cách đọc thực tế là như sau. Sản phẩm hụt chỉ tiêu nhưng còn cao hơn ngưỡng 70% thường bị xem là hàng không phù hợp tiêu chuẩn đã công bố, xử lý trong nhóm vi phạm về chất lượng. Khi chỉ tiêu cơ bản rơi xuống từ 70% trở xuống, hoặc công dụng không đúng bản chất, hàng được xếp vào nhóm hàng giả. Tức là cùng một sai lệch chất lượng, mức độ hụt quyết định sản phẩm của bạn là hàng kém chất lượng hay hàng giả. Cần lưu ý đây là mô tả chung dựa trên cách các tài liệu phân tích pháp lý trình bày; kết luận trong từng vụ việc phụ thuộc kết quả kiểm nghiệm, giám định và cơ quan có thẩm quyền.
Hai điểm doanh nghiệp sản xuất nên ghi nhớ. Thứ nhất, "tiêu chuẩn đã đăng ký, công bố" là thước đo. Doanh nghiệp công bố chỉ tiêu nào thì bị so với chỉ tiêu đó, nên công bố quá tay hoặc ghi trên nhãn những chỉ tiêu không kiểm soát nổi là tự tạo rủi ro. Thứ hai, sai lệch giữa các lô là chuyện thường xảy ra trong sản xuất, nên hồ sơ kiểm soát chất lượng từng lô chính là bằng chứng bảo vệ bạn khi bị kiểm tra.
Từ 01/01/2026, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa (Luật số 78/2025/QH15) có hiệu lực. Theo bản tóm tắt tôi đã đọc, luật phân loại sản phẩm, hàng hóa theo ba mức rủi ro, yêu cầu người bán hàng trực tuyến công khai thông tin chất lượng, bổ sung khái niệm "hộ chiếu số" lưu thông tin bằng mã vạch, mã QR hoặc cơ sở dữ liệu, và với hàng hóa rủi ro cao thì truy xuất nguồn gốc là bắt buộc. Luật cũng nhấn mạnh trách nhiệm thu hồi, dừng bán hàng không phù hợp và cấm thông tin, quảng cáo sai sự thật về chất lượng, nguồn gốc.
Xử phạt hành chính hàng giả: mức nào, biện pháp nào?
Chế tài hành chính nằm chủ yếu ở Nghị định 98/2020/NĐ-CP. Lấy Điều 12 làm ví dụ, đây là điều xử phạt hành vi sản xuất hàng giả mạo nhãn hàng hóa, bao bì hàng hóa. Mức phạt tính theo giá trị hàng giả (quy theo giá hàng thật) hoặc lợi bất hợp pháp:
| Giá trị hàng giả tương đương hàng thật | Mức phạt tiền |
|---|---|
| Dưới 3 triệu đồng | 2 – 5 triệu đồng |
| Từ 3 triệu đến dưới 5 triệu đồng | 5 – 8 triệu đồng |
| Từ 5 triệu đến dưới 10 triệu đồng | 8 – 15 triệu đồng |
| Từ 10 triệu đến dưới 20 triệu đồng | 15 – 25 triệu đồng |
| Từ 20 triệu đến dưới 30 triệu đồng | 25 – 40 triệu đồng |
| Từ 30 triệu đồng trở lên (chưa đến mức truy cứu hình sự) | 40 – 50 triệu đồng |
Với hàng giả thuộc một số nhóm nhạy cảm như thực phẩm, thuốc, thức ăn chăn nuôi, phân bón, thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật, mỹ phẩm, trang thiết bị y tế, xi măng, sắt thép xây dựng, mũ bảo hiểm, mức phạt gấp hai lần. Ngoài phạt tiền còn có hình thức bổ sung như tịch thu tang vật, máy móc, công cụ sản xuất; tước giấy phép hoặc chứng chỉ hành nghề từ 3 đến 6 tháng nếu vi phạm nhiều lần hoặc tái phạm; đình chỉ một phần hoặc toàn bộ hoạt động sản xuất từ 3 đến 6 tháng. Biện pháp khắc phục hậu quả gồm buộc loại bỏ yếu tố vi phạm trên nhãn, bao bì hoặc tiêu hủy hàng giả, và buộc nộp lại lợi bất hợp pháp.
Các điều khác trong Nghị định (Điều 9 đến Điều 14) điều chỉnh những dạng hành vi hàng giả khác nhau, nên hãy tra đúng điều tương ứng với hành vi cụ thể thay vì áp mức của một điều cho mọi trường hợp. Tôi không tìm thấy nguồn nào báo Nghị định 98/2020 đã bị thay thế khi viết bài này, nhưng văn bản xử phạt thay đổi khá thường xuyên, nên hãy đối chiếu bản hiệu lực mới nhất trước khi áp dụng.
Khi nào hàng giả trở thành tội hình sự?
Ranh giới hành chính và hình sự phụ thuộc vào quy mô, giá trị, tính chất hàng hóa và hậu quả. Hai điều cơ bản là Điều 192 (sản xuất, buôn bán hàng giả) và Điều 193 (sản xuất, buôn bán hàng giả là lương thực, thực phẩm, phụ gia thực phẩm, thuốc chữa bệnh, thuốc phòng bệnh), cả hai đã được Luật số 86/2025/QH15 sửa đổi, và nhóm quy định này được liệt vào diện không có lợi cho người phạm tội trong điều khoản chuyển tiếp. Theo các nguồn tôi đối chiếu, luật có hiệu lực từ 01/7/2025.
Những mức đáng chú ý ở Điều 192 sau sửa đổi: khoản 1 phạt tiền từ 200 triệu đến 2 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 1 đến 5 năm, tùy các trường hợp được liệt kê. Hình phạt bổ sung có thể là phạt tiền 40 – 100 triệu đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 1 đến 5 năm, hoặc tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sản. Ở Điều 193, hình phạt bổ sung có thể là phạt tiền 40 – 200 triệu đồng cùng các hình thức cấm và tịch thu tương tự.
Điểm khiến chủ doanh nghiệp cần đọc kỹ là trách nhiệm của pháp nhân thương mại. Theo Điều 192 sửa đổi, pháp nhân phạm tội theo khoản 1 bị phạt từ 2 đến 6 tỷ đồng; một số trường hợp khoản 2 là 6 đến 12 tỷ đồng; khoản 3 là 12 đến 18 tỷ đồng hoặc đình chỉ hoạt động từ 6 tháng đến 3 năm; thuộc Điều 79 thì đình chỉ vĩnh viễn. Ở Điều 193, mức cao nhất cho khoản 4 là 18 đến 36 tỷ đồng hoặc đình chỉ hoạt động 6 tháng đến 3 năm. Doanh nghiệp còn có thể bị phạt bổ sung và bị cấm kinh doanh hoặc huy động vốn từ 1 đến 3 năm. Như vậy, trách nhiệm không chỉ rơi vào cá nhân người ký lệnh sản xuất mà có thể gắn với cả pháp nhân.
Về hàng giả mạo nhãn hiệu, tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp nằm ở Điều 226. Tôi không có đủ nội dung văn bản để nêu mức hình phạt cụ thể của điều này và cũng không kiểm chứng được nó có thay đổi gì trong lần sửa đổi 2025, nên khi cần con số, hãy tra văn bản hợp nhất Bộ luật Hình sự.
Điều 192 hay Điều 226: cùng một lô hàng có bị xử hai lần?
Đây là điểm các vụ án hay tranh luận. Theo phân tích trên Tạp chí Toà án nhân dân: Điều 192 đánh vào việc làm sai lệch chất lượng, công dụng, nguồn gốc của hàng hóa hữu hình, bảo vệ trật tự quản lý kinh tế và người tiêu dùng; Điều 226 đánh vào xâm phạm quyền đối với nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý, tức tài sản vô hình.
Bài phân tích đưa ra các tình huống: chỉ giả mạo chất lượng, nguồn gốc thì áp dụng nhóm Điều 192 đến 195; chỉ giả mạo nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý thì áp dụng Điều 225 hoặc 226; giả mạo cả hai thì tác giả cho rằng có thể truy cứu đồng thời. Bài cũng nêu một vụ án về bút bi, thước kẻ: ban đầu truy tố theo Điều 192, nhưng giám định cho thấy sản phẩm không giả về chất lượng (có mẫu đạt 105,9%), chỉ giả mạo nhãn hiệu, nên Viện kiểm sát chuyển sang Điều 226. Bài học cho doanh nghiệp: kết quả giám định chất lượng có thể làm thay đổi tội danh và mức hình phạt, nên hồ sơ chất lượng của chính bạn là tài liệu quan trọng.
Doanh nghiệp nên làm gì để không rơi vào vùng rủi ro?
Với nhà sản xuất, rủi ro đến từ hai phía: tự mình vi phạm, hoặc bị người khác làm giả sản phẩm của mình. Cả hai đều có thể xử lý bằng kỷ luật dữ liệu.
Phía tự bảo vệ: công bố tiêu chuẩn sát với năng lực kiểm soát thực tế; lưu hồ sơ kiểm nghiệm theo từng lô; rà soát nhãn, bao bì, tên và địa chỉ nhà sản xuất, mã vạch, xuất xứ để mọi thông tin ghi trên nhãn đều có chứng từ chứng minh; kiểm tra đại lý, nhà thầu phụ để tem, nhãn không bị dùng sai.
Phía chống bị làm giả: đăng ký bảo hộ nhãn hiệu trước khi mở rộng thị trường, vì nhãn hiệu chưa được bảo hộ rất khó trở thành căn cứ xử lý giả mạo; gắn mã định danh duy nhất cho từng lô hoặc từng đơn vị hàng để người mua và cơ quan chức năng đối chiếu được. Trong khâu này, truy xuất nguồn gốc bằng mã QR, kết hợp chuẩn GS1 và dữ liệu sự kiện kiểu EPCIS như VNCX hỗ trợ, giúp doanh nghiệp chứng minh lô hàng nào do mình sản xuất, đi qua những khâu nào, từ đó phân biệt hàng thật với hàng giả mạo thông tin nhận diện. Việc này cũng khớp với hướng mà Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa sửa đổi nhấn mạnh về truy xuất nguồn gốc và hộ chiếu số của sản phẩm.
Khi nhận được thông báo kiểm tra hoặc nghi ngờ vi phạm, nên tách rõ ba câu hỏi: nhãn và thông tin nhận diện có trung thực không; chỉ tiêu chất lượng thực tế so với tiêu chuẩn đã công bố hụt bao nhiêu; và dấu hiệu trên sản phẩm có trùng với nhãn hiệu đang được bảo hộ của người khác không. Ba câu trả lời này xác định bạn ở nhóm nào trong bảng đầu bài.
Câu hỏi thường gặp
Hàng nhái có bị coi là hàng giả không?
Không tự động. "Hàng nhái" không phải thuật ngữ pháp lý được định nghĩa; nếu sản phẩm giả mạo nhãn hiệu hoặc chỉ dẫn địa lý đang được bảo hộ thì thuộc nhóm hàng hóa giả mạo về sở hữu trí tuệ, còn nếu chỉ bắt chước ở mức tương tự thì thường xử lý như hành vi xâm phạm.
Hàng kém chất lượng có bị phạt như hàng giả không?
Tùy mức độ. Nếu chỉ tiêu chất lượng hoặc đặc tính kỹ thuật cơ bản chỉ đạt từ 70% trở xuống so với mức tối thiểu của tiêu chuẩn, quy chuẩn đã công bố thì thuộc định nghĩa hàng giả; nếu hụt ít hơn thì thường là vi phạm về chất lượng với chế tài khác.
Doanh nghiệp bán hàng giả có thể bị truy cứu hình sự không?
Có. Pháp nhân thương mại có thể chịu trách nhiệm hình sự theo Điều 192 và 193 Bộ luật Hình sự, với mức phạt tiền, đình chỉ hoạt động có thời hạn hoặc vĩnh viễn tùy trường hợp.
Có nên dùng mã QR truy xuất để chứng minh hàng thật?
Nên, nhưng cần hiểu đúng vai trò. Mã QR gắn với dữ liệu lô hàng giúp đối chiếu nguồn gốc và phát hiện mã bị sao chép, còn nó không thay thế việc công bố tiêu chuẩn, kiểm nghiệm và đăng ký nhãn hiệu.

Tác giả
VNCX Team
Bắt đầu với VNCX
Cần tem QR chống hàng giả cho sản phẩm?
Mỗi sản phẩm một mã QR riêng kèm mã ẩn dùng một lần để khách xác minh hàng thật



