Câu chuyện bắt đầu từ một bà chủ bán nước mắm ở Phú Quốc
Cách đây ba năm, tôi có dịp gặp một chị nông dân tên Mộng ở một hợp tác xã sản xuất nước mắm truyền thống. Chị kể rằng những năm trước, hàng của chị bán chủ yếu qua các cửa hàng lẻ ở Sài Gòn, giá bán buôn không khác gì so với các đối thủ khác. Nhưng từ khi chị dán QR Code lên chai nước mắm và khách hàng quét vào được xem "hành trình sản xuất", giá bán nhảy vọt tới 30%, khách hàng còn yêu cầu tặng em tên người công nhân sản xuất để cảm ơn. Tôi lúc đó liền hiểu rằng, truy xuất nguồn gốc không phải là xu hướng marketing — nó là một phép lạy kinh tế thực sự.
Nhưng rồi tôi lại gặp mười chị em nông dân khác cùng sản xuất nước mắm, nước tương, nếp cẩm, và họ nói một câu giống nhau: "Chị Mộng may mắn có công ty hỗ trợ triển khai truy xuất miễn phí. Chúng tôi thì không đủ tiền để xây dựng hệ thống." Đó là lúc tôi nhận ra vấn đề thực sự của hàng ngàn doanh nghiệp sản phẩm đặc sản (OCOP) tại Việt Nam: họ có hàng tốt, nhưng không có tiền để chứng minh hàng của họ thực sự tốt.
Hiểm họa thầm lặn từ việc không có truy xuất
Có thể bạn đang nghĩ, liệu việc không có hệ thống truy xuất nguồn gốc có nghiêm trọng như vậy không? Thực tế là, rất nghiêm trọng. Năm 2023, một công ty bánh kẹo lớn ở Bình Dương phải thu hồi toàn bộ sản phẩm vì phát hiện một lô hàng bị pha tạp tại khâu sản xuất, nhưng không biết chính xác lô nào bị ảnh hưởng, nên phải thu hồi 2 triệu sản phẩm. Chỉ vì không có chuỗi truy xuất rõ ràng, công ty đó mất mất 50 tỷ đồng.
Còn với các doanh nghiệp OCOP, vấn đề khác — là thị trường hiện đại ngày càng không chấp nhận hàng không rõ nguồn gốc. Các siêu thị lớn như Winmart, Big C đã bắt đầu yêu cầu các nhà cung cấp phải có mã truy xuất hoàn chỉnh. Các nước nhập khẩu như Nhật Bản, Hàn Quốc, EU cũng thắt chặt yêu cầu về chuẩn GS1, blockchain, và blockchain EPCIS — tiêu chuẩn quốc tế để ghi nhận mọi bước trong chuỗi cung ứng. Những doanh nghiệp OCOP không theo kịp xu hướng này sẽ bị "cuốn vào" một góc tối của thị trường, chỉ bán được hàng rẻ với khách hàng không quá quan tâm tới chất lượng.
Tại sao các doanh nghiệp OCOP cần truy xuất (nhưng lại không dám bắt đầu)
Nguồn gốc hàng hóa là thứ duy nhất mà một sản phẩm OCOP thực sự có — không có gì mình có mà những doanh nghiệp lớn khác không có, trừ câu chuyện "làm từ tay người nông dân Việt Nam". Nhưng để khách hàng tin, họ cần chứng minh. Chứng minh bằng dữ liệu, không phải bằng lời nói.
Hệ thống truy xuất nguồn gốc dựa trên QR Code và blockchain là cách chứng minh đó. Mỗi sản phẩm được gán một mã QR Code độc nhất, khách hàng quét vào sẽ thấy: Sản phẩm này được làm từ nguyên liệu nào? Từ tỉnh nào? Ai sản xuất? Được vận chuyển thế nào? Đến tay khách hàng thế nào? Các dữ liệu này được lưu trữ trên blockchain — một sổ cái điện tử mà ai cũng có thể kiểm tra nhưng không ai có thể sửa đổi.
Nhưng mấu chốt là, hầu hết các doanh nghiệp OCOP đều báo rằng: "Triển khai cái này đắt không? Mình phải mua phần mềm, thuê người chuyên môn, mua cái máy in QR Code... và mình là doanh nghiệp nhỏ, lợi nhuận đã thấp rồi." Đó chính là lý do tại sao nhiều sản phẩm OCOP tuyệt vời vẫn bị thị trường bỏ quên.
Khi hỗ trợ miễn phí trở thành cơ hội thực tế
Năm nay, có một chương trình hỗ trợ được triển khai rộng rãi tới 1000 doanh nghiệp OCOP để xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc mà không tốn tiền — không chi phí phần mềm, không chi phí tư vấn, không chi phí triển khai. Mục đích là rõ ràng: giúp những sản phẩm tốt thực sự được khách hàng nhận biết.
Hộc lạc là gì trong chương trình này? Thứ nhất là không có chi phí khởi đầu. Các doanh nghiệp không cần phải tìm nhà phát triển phần mềm riêng, không cần phải thuê tư vấn với giá cắt cổ. Họ sử dụng một platform sẵn có, được thiết kế dành cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa, với giao diện đơn giản nhưng đầy đủ chức năng.
Thứ hai là quá trình triển khai được đơn giản hóa. Thay vì phải tự mình setup những cái máy, những cái hệ thống phức tạp, các doanh nghiệp chỉ cần: (1) xác định các khâu trong quy trình sản xuất của mình, (2) ghi nhận dữ liệu tại mỗi khâu (ngày sản xuất, batch, nguyên liệu, công nhân, v.v.), (3) in QR Code để dán lên sản phẩm. Đó là tất cả.
Thứ ba là có người hỗ trợ. Các doanh nghiệp được cung cấp tài liệu hướng dẫn, được hỗ trợ qua email hoặc điện thoại nếu gặp vấn đề. Không phải tự mình tìm tòi, tự mình sửa lỗi.
Triển khai truy xuất không phải đợi nghe "blockchain" là hiểu rồi
Tôi cũng hiểu rằng từ "blockchain" nghe có vẻ cao siêu, khiến nhiều doanh nghiệp cảm thấy "không phải dành cho mình". Nhưng sự thật thì blockchain ở đây chỉ là một công nghệ lưu trữ, hoàn toàn không ảnh hưởng tới việc bạn sử dụng hệ thống. Bạn không cần phải hiểu blockchain hoạt động thế nào, cũng như không cần phải hiểu TCP/IP hoạt động thế nào để dùng internet.
Cái thực sự quan trọng là: dữ liệu của bạn được lưu trữ an toàn, không ai có thể sửa lịch sử của sản phẩm, không ai có thể thêm dữ liệu giả mạo. Nếu ai đó cố gắng làm giả sản phẩm, khách hàng sẽ thấy ngay vì dữ liệu trên QR Code không khớp với dữ liệu trong hệ thống.
Các tiêu chuẩn quốc tế như GS1 và EPCIS (Electronic Product Code Information Services) cũng được tích hợp sẵn. Nếu bạn muốn xuất khẩu sang các nước khác, dữ liệu của bạn đã được định dạng theo chuẩn quốc tế, không cần phải chuyển đổi lại.
Khoản tiền bạn sẽ tiết kiệm không phải là nhỏ
Giả sử bạn là chủ một hợp tác xã sản xuất nước mắm có quy mô 50 tấn/năm. Nếu bạn tự mình xây dựng hệ thống truy xuất từ đầu, bạn sẽ cần:
Một đội phát triển phần mềm khoảng 3-6 tháng, chi phí tối thiểu 100-200 triệu đồng. Cộng với chi phí để mua máy in QR Code, cảm biến giám sát nhiệt độ, máy quét, v.v. — có lẽ cần 50-100 triệu nữa. Rồi còn chi phí nhân sự hàng tháng để vận hành và bảo trì hệ thống.
Nhưng nếu bạn sử dụng chương trình hỗ trợ miễn phí? Bạn chỉ cần:
- Chi phí cho QR Code (tính theo từng mác, khá rẻ, khoảng vài triệu/năm tùy sản lượng)
- Thời gian của vài nhân viên để ghi nhận dữ liệu (công việc bình thường, không cần nhân viên bổ sung)
- Có thể, một chi phí nhỏ cho các cảm biến nếu bạn muốn theo dõi điều kiện lưu trữ
Tức là, bạn tiết kiệm được 150-300 triệu đồng chi phí xây dựng hệ thống. Với một doanh nghiệp nhỏ, khoản tiền đó có thể bằng cả lợi nhuận 3 năm.
Thực tế: Ai sẽ được hưởng lợi nhất?
Thực thế nhất, các doanh nghiệp OCOP có sản phẩm tốt nhưng chưa có brand mạnh, chưa có mạng phân phối rộng, sẽ được hưởng lợi nhất. Tại sao? Vì truy xuất nguồn gốc là một cách "kể chuyện" hiệu quả mà không cần chi phí tiếp thị lớn.
Một chai nước mắm nếp cẩm từ Phú Quốc, khi được dán QR Code, cho phép khách hàng thấy: Được làm từ cá cơm loại tốt nhất, tẩm nước chứa 18% muối, ủ 12 tháng trong vò đất nung, được chị Mộng và 5 công nhân khác tự tay quản lý chất lượng mỗi ngày. Khách hàng ở Hà Nội quét vào, thấy hình ảnh quá trình sản xuất, thấy tên công nhân, biết rằng họ đang mua một sản phẩm thực sự — không phải một chai nước lọc từ một kho hàng nào đó.
Dữ liệu cho thấy, khi sản phẩm OCOP có truy xuất rõ ràng, giá bán trung bình tăng 20-35% so với sản phẩm không có truy xuất, dù chất lượng là như nhau. Khách hàng sẵn sàng trả thêm tiền vì họ muốn hỗ trợ những doanh nghiệp nhỏ, những nông dân thực thụ, chứ không phải những nhà máy lạnh lùng nào đó.
Bước đầu tiên: Không phức tạp như bạn tưởng
Nếu bạn quan tâm tới chương trình này, bước đầu tiên rất đơn giản. Bạn không cần phải hiểu tất cả về blockchain hay GS1. Bạn chỉ cần:
- Liệt kê các khâu chính trong quy trình sản xuất của mình (ví dụ: chuẩn bị nguyên liệu, sơ chế, nấu nước, tẩm ướp, ủ, chia chai, niêm phong, ghi nhãn, đóng gói).
- Xác định những dữ liệu cần ghi nhận tại mỗi khâu (ví dụ: ngày giờ, người thực hiện, vật liệu sử dụng, kết quả kiểm tra).
- Thiết lập quy trình ghi dữ liệu — có thể là trên giấy trước, rồi nhập vào hệ thống sau, hoặc trực tiếp nhập điện tử.
- Chọn nhà cung cấp QR Code, hoặc tự in nếu bạn có máy in.
- Bắt đầu dán QR Code trên sản phẩm và ghi dữ liệu tương ứng.
Rất đơn giản, phải không? Không cần bàn tay xỏ đơn xin viện trợ, không cần đợi duyệt hồ sơ suốt 6 tháng. Chỉ cần quyết định bắt đầu.
Kết lại: Câu chuyện của bạn đợi được kể
Tôi vẫn nhớ mặt chị Mộng hôm đó khi chị nói: "Nếu không có người hỗ trợ triển khai, tôi không bao giờ dám bắt tay vào cái việc này." Sáu tháng sau, khi tôi gặp lại chị, chị buồn cười nói: "Hơi hối tiếc vì không triển khai sớm hơn. Khách hàng của tôi bây giờ không chỉ mua sản phẩm, mà mua một mảnh câu chuyện."
Hành trình truy xuất nguồn gốc không phải cho những doanh nghiệp lớn thôi. Nó là cho những doanh nghiệp nhỏ, những sản phẩm tốt, những người nông dân giàu kinh nghiệm mà không có cơ hội để thế giới biết tới. Khi không cần chi phí khởi đầu, khi có người hỗ trợ, khi quá trình triển khai được đơn giản hóa, thì không có lý do gì mà doanh nghiệp OCOP lại không bắt tay vào.
Sản phẩm của bạn có câu chuyện. Khách hàng đợi được nghe câu chuyện đó. Lúc này là lúc để bắt đầu kể.
Nếu bạn là một doanh nghiệp OCOP có sản phẩm tốt và muốn triển khai hệ thống truy xuất nguồn gốc, nhưng chưa biết bắt đầu từ đâu, bạn có thể tìm hiểu thêm về các chương trình hỗ trợ như VNCX — một platform được thiết kế để làm cho truy xuất nguồn gốc trở nên dễ dàng và có hiệu quả cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa. Thời gian bước vào là ngay bây giờ.
