Tại sao những sản phẩm handmade lại cần truy xuất nguồn gốc?
Cách đây ba năm, tôi gặp chủ một xưởng dệt tơ tằm ở Hà Đông, Hà Nội. Bà nói với tôi rằng khách nước ngoài mua những tấm khăn lụa thủ công của bà với giá 8 USD một cái, nhưng những tấm khăn nhái (được sản xuất hàng loạt ở Trung Quốc rồi nhập khẩu) lại được bán với giá 1.5 USD trên Amazon. Người tiêu dùng không thể phân biệt. Bà chỉ vào cái máy dệt cơ bản trong xưởng: "Tôi dệt một chiếc khăn mất 8 giờ. Những chiếc nhái đó chỉ mất 30 phút với máy. Tôi cần phải chứng minh cho khách biết rằng khăn của tôi khác."
Đó là khoảnh khắc tôi nhận ra: các sản phẩm handmade và làng nghề truyền thống không chỉ cần một câu chuyện đẹp trên bao bì, mà còn cần một cách để chứng thực rằng câu chuyện đó là thật. Chính khi đó, tôi hiểu tại sao truy xuất nguồn gốc lại là công cụ không thể thiếu cho những doanh nghiệp này.
Nhưng đôi khi tôi nghe những chủ doanh nghiệp handmade nói: "Truy xuất nguồn gốc là cho những nhà máy lớn, với dây chuyền sản xuất phức tạp. Chúng tôi chỉ là những người thủ công, làm từng sản phẩm một." Điều này hoàn toàn sai lệch. Thực tế, những sản phẩm handmade lại là nơi mà truy xuất nguồn gốc mang lại giá trị cao nhất.
Hãy nghĩ về điều này: khi khách hàng mua một chiếc túi da handmade, họ không chỉ mua chiếc túi. Họ mua câu chuyện về người thợ, về kỹ thuật, về từng chi tiết được chăm sóc. Truy xuất nguồn gốc cho phép bạn kể câu chuyện đó theo cách mà khách hàng có thể xác minh. Đó là sự khác biệt giữa một câu chuyện mà người ta tin tưởng 50% và một câu chuyện mà họ tin tưởng 100%.
Những thách thức riêng biệt của handmade và làng nghề
Khi nói về chuỗi cung ứng truyền thống, chúng ta thường hình dung những dây chuyền sản xuất tự động, với hàng trăm sản phẩm được tạo ra mỗi giờ. Nhưng làng nghề và sản xuất handmade lại khác hẳn. Mỗi sản phẩm là duy nhất. Mỗi lô hàng có thể chỉ gồm 50 chiếc, 200 chiếc, hay có khi chỉ 10 chiếc.
Nhà máy đông lạnh lo về nhiệt độ. Nhà sản xuất thực phẩm lo về hạn sử dụng. Nhưng những xưởng handmade? Họ lo về cách mà mỗi sản phẩm được hoàn thiện một cách khác nhau. Dòng duy nhất của họ là sự biến đổi.
Tôi đã làm việc với một hợp tác xã thêu may ở thành phố Hồ Chí Minh. Mỗi tấm vải được thêu bằng tay, mỗi mẫu hình đều do một người khác thêu. Khi họ muốn triển khai truy xuất nguồn gốc, câu hỏi đầu tiên là: "Chúng tôi làm sao có thể ghi nhận được tất cả những chi tiết này? Chúng tôi không có hệ thống máy tính nào. Chúng tôi ghi chép bằng sổ tay."
Dó chính là thách thức lớn nhất: cơ sở hạ tầng kỹ thuật. Nhiều làng nghề vẫn sử dụng các phương pháp ghi chép truyền thống. Không có hệ thống quản lý kho bãi. Không có cơ sở dữ liệu. Những người thợ là những chuyên gia về craft của họ, nhưng không phải là những chuyên gia về công nghệ.
Thách thức thứ hai là định danh sản phẩm. Với những sản phẩm được sản xuất hàng loạt, việc dán một mã vạch hay mã QR lên mỗi sản phẩm là khá đơn giản. Nhưng với handmade? Bạn không thể dán một sticker trên một chiếc gốm sứ tay nặn mà không làm mất thẩm mỹ của nó. Bạn không thể dán một tem trên một tấm lụa tinh tế. Bạn phải suy nghĩ cách khác để định danh.
Thách thức thứ ba là khách hàng. Những sản phẩm handmade thường được bán qua các kênh nhỏ lẻ: chợ quanh quẩn, các shop trực tuyến, các sàn thương mại điện tử. Không phải tất cả các khách hàng của bạn đều là những người có công nghệ tiên tiến. Khi bạn ghi một mã QR trên sản phẩm, bạn cần đảm bảo rằng người tiêu dùng cuối cùng có thể quét nó một cách dễ dàng. Với những người lớn tuổi? Với những người không thường xuyên sử dụng smartphone? Điều này không phải lúc nào cũng dễ.
Truy xuất nguồn gốc không có nghĩa là phức tạp
Nhưng đây là nơi mà tôi muốn giải thích rõ: truy xuất nguồn gốc không cần phải phức tạp. Bạn không cần blockchain. Bạn không cần một hệ thống máy tính siêu hiện đại. Bạn chỉ cần ghi nhận những thông tin cơ bản một cách có tổ chức và có thể xác minh.
Hãy xem một ví dụ thực tế. Tôi gặp một người phụ nữ ở làng mộc Thanh Oai, Hà Nội, người này sản xuất những chiếc tủ gỗ tay nghề cao. Cô ấy bắt đầu theo dõi các thông tin này cho mỗi chiếc tủ: loại gỗ được sử dụng, ngày sản xuất, người thợ chính, kỹ thuật được áp dụng, những bước kiểm tra chất lượng. Ban đầu, cô ấy chỉ viết những thông tin này vào một cuốn sổ tay. Rồi một ngày, cô ấy quyết định tạo một trang web đơn giản, nơi mà khách hàng có thể nhập vào mã sản phẩm (một số đơn giản như TU-001, TU-002) và xem tất cả những thông tin đó.
Kết quả? Giá bán của cô ấy tăng lên 40% trong vòng 6 tháng. Tại sao? Vì khách hàng bây giờ có thể xác minh rằng đây thực sự là một sản phẩm handmade chất lượng cao, được chế tạo bằng các phương pháp truyền thống, với chú ý đến từng chi tiết. Họ không chỉ tin tưởng câu chuyện; họ có thể thấy những bằng chứng.
Điều quan trọng ở đây là: truy xuất nguồn gốc cho handmade không nhất thiết phải liên quan đến công nghệ tiên tiến. Nó chủ yếu liên quan đến việc ghi chép những gì bạn đã làm, làm sao bạn làm, và ai đã làm nó.
QR Code và những điểm khác nhau
Bây giờ, khi công nghệ trở nên rẻ hơn, nhiều xưởng handmade bắt đầu sử dụng QR Code. Và tôi phải nói: đây là một bước tiến thực sự. QR Code cho phép khách hàng quét một chiếc điện thoại và ngay lập tức xem toàn bộ thông tin truy xuất nguồn gốc mà bạn đã ghi chép.
Nhưng đây cũng là nơi mà tôi thấy nhiều doanh nghiệp làm sai. Họ dán một mã QR lên sản phẩm, nhưng mã QR đó lại dẫn đến một trang web được viết tệ, với những thông tin không đầy đủ, hoặc thậm chí là những thông tin bị copy từ một sản phẩm khác. QR Code không phải là điểm kết thúc; nó chỉ là một điểm khởi đầu.
Tôi làm việc với một hợp tác xã sản xuất các sản phẩm gốm sứ tay nặn ở Hát Thủy, Bắc Ninh. Họ muốn dán mã QR trên mỗi sản phẩm. Nhưng chúng tôi phải quyết định: bạn muốn QR Code tĩnh (dẫn đến một trang web cố định) hay QR Code động (có thể thay đổi nội dung mà không cần in lại)? Với handmade, QR Code động thường tốt hơn, vì bạn có thể cập nhật thông tin nếu cần thiết (ví dụ như nếu một sản phẩm cần được ghi nhận trong một lô hàng khác).
Nhưng còn vấn đề thẩm mỹ. Mã QR là một hình vuông đen trắng nhỏ, và nó có thể không phù hợp với thiết kế của một chiếc gốm sứ đẹp. Vì vậy, nhiều xưởng handmade chọn cách dán mã QR trên bao bì (hộp, túi giấy) thay vì trên sản phẩm chính nó. Điều này hoạt động tốt, miễn là bạn đảm bảo rằng bao bì đó không bị tách ra khỏi sản phẩm quá sớm.
Blockchain và huyền thoại quanh nó
Tôi thường nghe câu hỏi này: "Chúng tôi có cần blockchain cho truy xuất nguồn gốc không?" Câu trả lời là: hầu hết các sản phẩm handmade không cần. Blockchain phức tạp, đắt tiền, và chỉ thực sự cần thiết nếu bạn cần một cấp độ bất biến (immutability) vô cùng cao mà không thể thay đổi dữ liệu sau khi ghi lại.
Vớihandmade, khách hàng chỉ muốn biết: ai làm cái này? Làm nó như thế nào? Nguyên liệu từ đâu? Những câu hỏi đó có thể được trả lời bằng một hệ thống cơ sở dữ liệu thông thường, an toàn, với những dòng kiểm tra để đảm bảo tính xác thực.
Blockchain có thể hữu ích nếu bạn muốn chia sẻ thông tin với các đối tác khác (ví dụ như các nhà bán lẻ, các nhà xuất khẩu) mà không cần một máy chủ trung tâm. Nhưng với hầu hết các xưởng handmade quy mô nhỏ đến vừa, điều này không phải là một vấn đề cấp thiết.
Tiêu chuẩn GS1 và làng nghề
Bây giờ hãy nói về GS1 — một tiêu chuẩn quốc tế để định danh sản phẩm bằng mã vạch. Nhiều doanh nghiệp handmade sợ GS1 vì chúng tưởng rằng nó chỉ dành cho những sản phẩm được sản xuất hàng loạt.
Nhưng đó không phải là sự thật. GS1 có những mã cho những sản phẩm đơn lẻ, những sản phẩm được sản xuất theo lô, và những sản phẩm được bán trong những bao bì khác nhau. Nó rất linh hoạt.
Ví dụ, tôi làm việc với một hợp tác xã dệt vải truyền thống ở Hội An. Mỗi tấm vải có mã GS1 (GTIN), nhưng mã này được kết hợp với một mã số loạt đặc biệt ghi lại thông tin về lô sản xuất cụ thể: loại chỉ được sử dụng, kỹ thuật dệt, ngày sản xuất, người dệt. Khi khách hàng quét mã QR trên tấm vải, họ không chỉ thấy thông tin chung chung về sản phẩm; họ thấy những chi tiết cụ thể về tấm vải mà họ đang mua.
Đây là cách mà GS1 trở nên mạnh mẽ đối với handmade: nó cho phép bạn ghi nhận những chi tiết riêng biệt cho mỗi sản phẩm, nhưng vẫn tuân theo một tiêu chuẩn quốc tế mà những nhà bán lẻ và những khách hàng nước ngoài hiểu.
Bắt đầu: Những bước thực tế
Okay, vậy nếu bạn là chủ một xưởng handmade hoặc một làng nghề, bạn bắt đầu từ đâu?
Bước đầu tiên là không cần phải làm mọi thứ cùng một lúc. Hãy bắt đầu bằng việc ghi nhận những thông tin cơ bản. Với mỗi sản phẩm, ghi lại: ngày sản xuất, người thợ chính, những bước sản xuất, những kiểm tra chất lượng, những nguyên liệu được sử dụng. Nếu hiện tại bạn đang dùng sổ tay, thì vậy là được rồi. Tôi không nói rằng bạn phải mua một hệ thống máy tính phức tạp.
Sau đó, sau khi bạn đã quen với việc ghi nhận thông tin này, hãy xem xét việc chuyển nó sang một hình thức kỹ thuật số. Có thể là một bảng tính Excel đơn giản. Có thể là một ứng dụng di động miễn phí. Không cần phải đắt tiền.
Rồi, một khi bạn đã có dữ liệu, hãy xem xét dán một mã QR hoặc một mã định danh trên sản phẩm (hoặc trên bao bì). Điều này sẽ cho phép khách hàng truy cập thông tin đó.
Cuối cùng, hãy tạo một cách thức để khách hàng có thể xác minh sự xác thực của mã QR đó. Có những công cụ trực tuyến cho phép bạn làm điều này một cách đơn giản, mà không cần rất nhiều kỹ năng kỹ thuật.
Giá trị thực sự
Bây giờ, câu hỏi lớn: tất cả công việc này có đáng giá không? Liệu nó có thực sự tăng doanh số bán hàng của tôi không?
Nhiều lần câu trả lời là có. Những sản phẩm handmade có thể mệnh giá cao hơn khi khách hàng có thể xác minh tính xác thực của chúng. Tôi đã thấy những doanh nghiệp tăng giá bán 20-50% sau khi triển khai truy xuất nguồn gốc.
Nhưng ngoài doanh số, còn có những lợi ích khác. Truy xuất nguồn gốc giúp bạn giảm hàng giả. Nó giúp bạn quản lý kho bãi tốt hơn. Nó giúp bạn hiểu rõ hơn về quy trình sản xuất của mình, và từ đó có thể cải thiện nó.
Và nếu bạn muốn xuất khẩu? Truy xuất nguồn gốc là một yêu cầu ngày càng phổ biến từ những nhà nhập khẩu nước ngoài. Nếu bạn muốn bán cho những cửa hàng ở Mỹ, Châu Âu, hay Nhật Bản, truy xuất nguồn gốc là một cách tuyệt vời để phân biệt sản phẩm của bạn.
Kết lại
Sản phẩm handmade và làng nghề truyền thống là những kho tàng của Việt Nam. Nhưng để bảo vệ giá trị của chúng, và để giúp chúng cạnh tranh trong một thị trường toàn cầu, chúng ta cần phải chứng thực câu chuyện đằng sau mỗi sản phẩm.
Traceability không phải là tương lai — nó là hiện tại. Và nó không cần phải phức tạp hay đắt tiền. Với những bước đơn giản, với việc ghi nhận những thông tin đúng, với việc sử dụng những công cụ phù hợp, bạn có thể chứng minh rằng sản phẩm của bạn là thực sự, là chất lượng, và là đáng giá.
Nếu bạn chưa biết từ đâu bắt đầu, có những nền tảng như VNCX có thể giúp bạn. Nhưng quan trọng nhất là bắt đầu — ngay bây giờ, với những gì bạn có.
